Koty zostały. Krótka historia wyspy, którą ktoś inny zawsze uważał za swoją

Jest na Krecie pewien rodzaj spojrzenia, którego trudno nie rozpoznać. Nie należy ono do turysty oglądającego ruiny Knossos. Nie należy do przewodnika, który po raz sto siedemdziesiąty tłumaczy, czym był rytualny skok przez byka. Należy do kota. Leży na nagrzanym murze, ma półprzymknięte oczy i patrzy na was z wyrazem pyszczka kogoś, kto widział już wszystko — naprawdę, absolutnie wszystko — i nie jest tym już ani trochę zaskoczony.

Nie da się zaprzeczyć. Widział.

Żeby zrozumieć koty na Krecie, trzeba najpierw zrozumieć Kretę. A żeby zrozumieć Kretę, warto przyjąć pewną użyteczną perspektywę: historia tej wyspy jest w gruncie rzeczy historią kolejek. Przychodzi jedna cywilizacja, ustawia się przy kasie, buduje pałac, wprowadza alfabet, handluje z sąsiadami, po czym — z przyczyn, o które naukowcy wciąż uprzejmie kłócą się między sobą — znika. Na jej miejscu ustawia się następna. Koty w tej kolejce nie stoją. Koty siedzą obok kasy i obserwują.

Pierwsi, przynajmniej w tej części historii, którą da się jakoś udokumentować, byli Minojczycy. Cywilizacja epoki brązu, która rozkwitła na Krecie mniej więcej od 3000 do 1100 roku p.n.e. i którą archeolodzy nazywają pierwszą zaawansowaną cywilizacją Europy — co brzmi jak komplement, ale zawiera w sobie smutną prawdę, że Europa przez długi czas była pod tym względem dość opóźniona.

Minojczycy budowali wielopiętrowe pałace z kanalizacją i spłukiwanymi toaletami — wynalazkiem, który reszta Europy odkryje ponownie jakieś trzy tysiące lat później, z wyraźną dumą z siebie. Handlowali z Egiptem, Lewantem i Anatolią. Stworzyli pismo, które do dziś nie zostało odczytane, co jest albo wielką zagadką dziejów, albo najskuteczniejszą metodą zachowania prywatności w historii ludzkości. I sprowadzili koty.

Nie ma pewności, czy był to import celowy, czy koty po prostu wślizgnęły się na statek handlowy płynący z Egiptu, przysnęły w pustej amforze na wino i obudziły się dopiero w porcie w Heraklionie — ale obecność domowych kotów na Krecie datuje się na około 1800–1700 lat przed naszą erą. Co ciekawe, uczeni skłaniają się ku hipotezie, że pierwsze koty sprowadzono w określonym celu: pomagały polować na ptactwo wodne metodą dziś wymarłą, ale widocznie w swoim czasie skuteczną.

Minojczycy byli nimi wyraźnie zachwyceni. Na pieczęciach z kości słoniowej wyryli koty goniące kaczki. W pałacu w Malii umieścili ich podobizny na kubkach i dzbankach. Na fresku z Knossos kot poluje na ptaki z miną kogoś, kto traktuje to jako przyjemność, a nie obowiązek. W pałacu Hagia Triada inny koci myśliwy skrada się do bażanta z wyraźnym zamiarem, że to spotkanie nie skończy się dobrze — dla bażanta.

Ale najbardziej osobliwym faktem jest to, że Minojczycy wcisnęli kota do własnego pisma. W minojskim piśmie hieroglificznym — najstarszym systemie znaków zachowanym na Krecie — jeden ze znaków jest wyraźnym przedstawieniem kociej głowy. Kot wszedł do pisma. Dosłownie stał się znakiem.

Trudno nie dostrzec w tym pewnej proroczej trafności. Kot jako znak. Kot jako symbol. Kot jako coś, co przetrwa dłużej niż cywilizacja, która go stworzyła.

Minojczycy zniknęli. Przyszli Mykeńczycy. Mykeńczycy byli bardziej wojowniczy, mniej subtelni w sztuce, za to bardzo sprawni w przejmowaniu cudzego dorobku i nazywaniu go swoim — tradycja, która w dziejach ludzkości miała długą i owocną przyszłość. Przejęli Kretę, przejęli szlaki handlowe, przejęli elementy kultury minojskiej. Kotów nie musieli przejmować, bo koty już tam były i nie zamierzały nigdzie odchodzić.

Mykeńczycy też zniknęli. Przez jakiś czas, w tak zwanych wiekach ciemnych, na Krecie było ogólnie mniej wszystkiego: mniej pałaców, mniej handlu, mniej pisma, mniej historycznych źródeł. Kotów zapewne też mniej — ale koty mają tę przewagę nad cywilizacjami, że nie potrzebują do przetrwania ani biurokracji, ani dostaw surowców, ani stabilnego systemu politycznego.

Potem była Grecja klasyczna, hellenistyczna, potem Rzym. Rzym jest tu postacią szczególną, bo Rzymianie, w odróżnieniu od wielu innych najeźdźców, mieli do kotów stosunek… oficjalny. Cenili je jako obrońców spichlerzy przed gryzoniami. W pewnym momencie koty były w Rzymie chronione prawem. To jeden z nielicznych przypadków w starożytności, gdy zwierzę dorobiło się legislacji na swój temat — co, jeśli się chwilę zastanowić, jest dokładnie tym, czego kot by chciał, gdyby w ogóle zawracał sobie głowę chceniem czegokolwiek od ludzkiego prawa.

Kreta pod Rzymem stała się spokojną prowincją. Żadnych wielkich bitew, żadnych dramatycznych przemian. Oliwki, wino, owce. I koty — teraz już w pełni zadomowione, siedzące na progach, wygrzewające się na murkach granicznych, śpiące w portach. Rzym upadł. Koty zostały.

Następne w kolejce było Bizancjum. Potem arabskie najazdy, potem — i tu historia robi się naprawdę skomplikowana — Wenecja.

Wenecjanie kupili Kretę w 1204 roku od Bonifacego z Montferratu, który z kolei dostał ją od krzyżowców, którzy z kolei mieli dość mętny tytuł prawny do wyspy w ogóle. Była to transakcja z gatunku tych, które dzisiaj prawnicy określiliby jako „prawnie kreatywne”. Wenecjanie jednak nie tracili czasu na skrupuły i natychmiast zabrali się do eksploatowania wyspy z właściwą sobie wydajnością.

Panowali przez cztery i pół wieku. To długo. Wybudowali fortyfikacje, które stoją do dziś. Wprowadzili system administracyjny, którego ślady widać do dziś. Stworzyli warunki dla rozkwitu kultury kreteńskiej — to właśnie pod weneckim panowaniem kwitło malarstwo ikon, El Greco opuścił wyspę jako młody człowiek i pojechał robić karierę gdzie indziej, a Erotokritos — epos miłosny Vitsentzosa Kornarosa — stał się jednym z najważniejszych dzieł literatury nowożytnej po grecku.

Koty siedziały na weneckich murach dokładnie tak samo, jak siedziały na murach minojskich. Żadna zmiana władzy nie robi na kocie specjalnego wrażenia.

W 1669 roku, po dwudziestu czterech latach oblężenia — jednego z najdłuższych w historii nowożytnej Europy — Wenecja oddała Kretę Imperium Osmańskiemu. Dwadzieścia cztery lata oblężenia. Dla porównania: II wojna światowa trwała sześć.

Osmanowie panowali na Krecie do 1898 roku. Potem były powstania, autonomia, unia z Grecją w 1913 roku, dramatyczna bitwa o Kretę w 1941 roku, niemiecka okupacja, wyzwolenie, odbudowa, turystyka. Na każdym etapie tej historii, w każdym mieście, przy każdym porcie i każdej tawernie: koty.

Jest w tym pewna lekcja, którą kot wykłada bez słów, bo kot nigdy nie używa słów, kiedy wystarczy spojrzenie. Cywilizacje upadają z powodów, które historycy mogą analizować latami: przeciążenie fiskalne, zmiana klimatu, presja zewnętrzna, wewnętrzna erozja instytucji, epidemie, katastrofy wulkaniczne. Każda epoka ma swój zestaw powodów i swój zestaw przekonań, że tym razem będzie inaczej, że tym razem zbudowano coś trwalszego, mądrzejszego, lepiej zaplanowanego.

Kot nie planuje. Kot dostosowuje się. Kot nie buduje cywilizacji, bo instynktownie czuje — albo po prostu nie zawraca sobie tym głowy — że cywilizacje są instytucjami o wyraźnie ograniczonym horyzoncie czasowym. Za to kot doskonale wie, gdzie w danej chwili jest najcieplejszy kamień. Gdzie o świcie pojawia się ryba. Przy którym stoliku tawerny turyści zostawiają niedojedzone resztki. Odwieczna strategia przetrwania, którą łatwo pomylić z głupotą.

Siedzę przy tawernie gdzieś między Chanią a Rethymno. Na stoliku obok leży przewodnik po jakimś kreteńskim „must see”, który przeczytałem w połowie i odłożyłem, bo upał był silniejszy od ambicji czytelniczych. Na murek przy tarasie wskakuje kot — rudy, z trochę wystrzępionym uchem, z wyrazem absolutnej pewności siebie właściwej komuś, kto nigdy w życiu nie zapłacił czynszu i nie zamierza zacząć.

Patrzymy na siebie chwilę.

On tu był przed każdym systemem podatkowym, przed każdym traktatem pokojowym, przed każdą rewolucją i restauracją władzy. Był tu, kiedy ktoś malował fresk z kotem polującym na ptaki i nie wiedział, że za trzysta lat pałac spłonie, a za kolejne trzy tysiące lat jakiś archeolog odkopie resztkę tynku i napisze o tym artykuł naukowy. Minojczycy, Mykeńczycy, Rzymianie, Wenecjanie i Osmanowie przychodzili i odchodzili. Koty zostały.

Rudy wskakuje na stolik, wącha mój talerz i odchodzi z lekceważeniem kogoś, kto miał lepsze oferty.

Ma rację. Na pewno miał.