Jest 29 maja 1453 roku, sułtan Mehmed II wjeżdża konno do Hagii Sophii. Mogłoby się wydawać, że oto symbolicznie kończy się pewna epoka i rzeczywiście, dla tej części świata, którą znamy jako Konstantynopol, nic już nie będzie takie samo. Jednak dla położonej trochę na uboczu wyspy na południu Morza Egejskiego był to początek zupełnie nowej epoki. Paradoksalnie oznaczało to początek złotego wieku. Upadek symbolu, odwiecznej potęgi, której końca nikt sobie nawet nie wyobrażał, rozpoczął bezprecedensowy rozkwit wyspy.
Żeby zrozumieć przyczyny tego rozkwitu, musimy cofnąć się o kilka godzin od chwili symbolicznego wjazdu sułtana do najważniejszego kościoła wschodniego chrześcijaństwa.
Po południu tego dnia miasto już padało. Wszyscy wiedzieli, że opór jest daremny i nikt nie zadawał sobie już pytań, czy to się stanie, lecz kiedy. Mehmed zbliżał się do Hagii Sophii, w tym czasie w trzech wieżach na Złotym Rogu trwała jeszcze zacięta walka.
W wieżach bronili się Kreteńczycy i nie była to obecność przypadkowa. Kreta od ponad 200 lat należała do Wenecji, Serenissima rozgościła się na wyspie już na dobre i odcisnęła na niej swoje piętno. Jednak Kreteńczycy nigdy nie stracili łączności z Konstantynopolem. Czy to przez tradycję, czy przez religię, której korzenie sięgały właśnie tam, Kreta pozostała połączona z tym miastem niewidzialną nicią porozumienia. Ludzie, którzy bronili się na Złotym Rogu, to Sfakijczycy, mieszkańcy górzystego regionu Krety, znani ze swojego przywiązania do ziemi i tożsamości. Według tradycji to właśnie ze Sfakii, na wezwanie cesarza Konstantyna XI Paleologa, wyruszył oddział pod dowództwem Manousosa Kallikratisa. Pięć okrętów, około 1500 zbrojnych, których trzon mieli stanowić niezłomni i krnąbrni Sfakijczycy.
Sfakijski kontyngent dotarł do Konstantynopola i walczył tam całe dwa miesiące. Gdy 29 maja miasto upadało, zostało ich około 300. Wycofali się do wież na Złotym Rogu, ufortyfikowali się i, jak to Sfakijczycy, postanowili tanio skóry nie sprzedać. Przez wiele godzin, aż do zapadnięcia zmroku, odpierali wściekłe szturmy osmańskich oddziałów. Mehmed, już de facto pan miasta, gdy usłyszał, że w porcie nadal ktoś się zaciekle broni, wysłał posłańca. Przekaz był prosty: poddajcie się, bo zginiecie wszyscy.
I tu jest ten moment, kiedy się zaśmiałem, bo nie musiałem czytać dalej historii, żeby poznać odpowiedź Kreteńczyków. Tak, zgadliście, odmówili. Dopiero gdy sułtan przyrzekł im wolność i bezpieczny powrót do domu, skapitulowali. Przeżyło 170, złożyli broń, a sułtan słowa dotrzymał.
Nie mogę się tu powstrzymać od dygresji, bo to się wręcz narzuca. Garstka wojowników, beznadziejna obrona, wielokrotna przewaga przeciwnika. Porównanie z Termopilami jest bardziej niż oczywiste, prawda? Mamy tu jednak zasadniczą różnicę: pod Termopilami zginęli wszyscy, Leonidas i jego Spartanie. W Konstantynopolu część przeżyła i wróciła do domu, do swoich wiosek, rodzin, do swojej wyspiarskiej społeczności. Z nimi zaś wróciła nie tylko pamięć o upadku najważniejszego miasta chrześcijaństwa, przywieźli ze sobą świadomość, że oto tam byli, stawili czoła osmańskiej potędze i wrócili z tarczą.
Ten powrót, z punktu widzenia sfakijskiej zbiorowości, jest chyba nawet ważniejszy niż śmierć. Zamiast stać się kolejnym napisem na nagrobku, wpisał się w mit, w tożsamościową opowieść Sfakii. Nie jest przypadkiem, że to ten region słynął przez wieki z nieustępliwego oporu wobec każdej władzy, czy to Wenecjan, czy osmańskich Turków.
Jak już wspomniałem, Kreta w 1453 roku już od ponad 200 lat siedziała pod weneckim butem. Był to but twardy, pozbawiony sentymentów i empatii. Wenecja traktowała Kretę jak spichlerz i węzeł handlowy. Miejscowa ludność miała bardzo ograniczone prawa, a jej duchownych trzymano na bardzo krótkiej smyczy. Presja latynizacyjna postępowała i choć pełna latynizacja nie stała się nigdy faktem, to była ciągle przyczyną konfliktów i zbrojnych powstań.
Zbliżenie Wenecjan, którzy zamieszkali na wyspie, i lokalnej ludności było procesem, który rozpoczął się już dużo wcześniej, ale upadek Konstantynopola znacznie ten proces przyspieszył. Zwycięstwo Osmanów było geopolityczną katastrofą dla całego regionu, a już szczególnie dla weneckich interesów handlowych w basenie Morza Śródziemnego. Porta zaczęła kontrolować szlaki, którymi płynęły cenne towary, w tym jedwab, przyprawy i zboże. Kreta zmieniła się z odległego terytorium w kluczowy punkt na mapie. I to dlatego Serenissima zaczęła patrzeć przez palce na to, co na wyspę napływa, i na to, co się na niej dzieje. Kreta zaś stała się zupełnie przypadkowo centrum greckiego świata.
Rozpoczął się bezprecedensowy napływ kapitału ludzkiego. Przybywali tu uczeni, kopiści manuskryptów, teolodzy i malarze. Przede wszystkim malarze. Na Kretę trafił, po uwolnieniu z osmańskiej niewoli, Michael Apostolios, jeden z najznamienitszych konstantynopolitańskich humanistów. Imał się różnych zajęć, między innymi kopiował rękopisy dla możnych włoskich mecenasów. Na jednej ze swoich kopii pozostawił dopisek, który przetrwał do dziś i w jednym zdaniu opisuje jego egzystencję w ówczesnej Kandii: „Król ubogich tego świata napisał tę księgę dla swego utrzymania”. Apostolios był gwiazdą ówczesnej nauki, a na wyspie żył w biedzie i niedostatku. Taką cenę zapłacił za wolność i życie.
Ta rzeka ludzi, która zaczęła płynąć na wyspę po upadku Konstantynopola, przywiozła ze sobą coś wyjątkowego. Coś, co zmieniło wyspę na zawsze. Kandia, dziś znana jako Heraklion, zmieniła w ciągu kilkunastu lat swój dotychczasowy charakter. Z ważnego portu weneckiego stała się jednym z najważniejszych centrów artystycznych i intelektualnych greckiego świata. Wyspa była względnie bezpieczna, można było tu kopiować, malować i sprzedawać. Co ciekawe i ważne dla dalszej historii, zapewniała kontakt z innym rodzajem klienta, ze świata łacińskiego.
Jesteśmy dziś w stanie zidentyfikować i udokumentować około 120 malarzy pracujących w Kandii w latach 1453–1526. Zorganizowali się w cech „Schuola di San Luca”, wzorowany na weneckich cechach artystów. Wiele to mówi o artystycznym życiu na wyspie. W archiwach weneckich zachował się dokument z 1499 roku. Zamówienie na 700 ikon Matki Bożej, 500 „in forma latina”, jak to pięknie ujmuje źródło, 100 „in forma greca” oraz 100 ikon pierwszej klasy, z szatami brokatowanymi złotem. Kreteńska ikona stała się towarem, i to towarem luksusowym, rozchwytywanym w całym chrześcijańskim świecie.
To wtedy Szkoła Kreteńska, jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk w historii europejskiej sztuki, weszła w okres gwałtownego rozwoju. Kreteńscy artyści żyli w wyjątkowej przestrzeni, w świecie między dwiema tradycjami. Wschodnia tradycja ikonograficzna spotykała się tutaj z weneckim renesansem, z Bellinim, Tycjanem, a później z Veronesem. Efektem tego unikalnego na światową skalę spotkania była sztuka wyjątkowa i niepoddająca się jednoznacznej klasyfikacji.
Nie sposób tu nie wspomnieć o najznamienitszym synu tej szkoły. Doménikos Theotokópoulos, urodzony na Krecie w 1541 roku i wykształcony w tradycji kreteńskich ikonografów, później trafił do Wenecji, gdzie zetknął się z malarstwem Tycjana i Tintoretta, dziś znany jako El Greco.
Skutki wydarzeń z 1453 roku są do dziś widoczne na Krecie, dosłownie, fizycznie widoczne. Kreteńska architektura sakralna, kościoły i kaplice z tamtego okresu, dekorowane w drugiej połowie XV wieku i w XVI wieku, noszą ślady tej niezwykłej fuzji. Freski z tamtego okresu noszą ślady bizantyjskie i czasem nieśmiałe, a czasem bardzo wyraźne i śmiałe traktowanie światła i przestrzeni w duchu zachodniego renesansu. Kandyjskie ikonostasy zdobią klasztory i świątynie w całym greckim uniwersum. Malarze z Kandii, często mobilni, pracowali na Krecie, później wyjeżdżali do Wenecji lub na Athos i często wracali na wyspę. Przywozili ze sobą nowe idee, nowy sposób malowania i nowy sposób myślenia o ikonie.
Narodzona wtedy Kreteńska Szkoła malarska jest dziś szeroko reprezentowana w zbiorach muzeów na całym świecie, od Luwru po Ermitaż, jej ślady zaś w kreteńskich klasztorach i w małych wiejskich kościołach, które zachowały dekorację malarską. Przetrwały wieki, wenecką i osmańską okupację, wojenne zawieruchy, trzęsienia ziemi, deszcze i palące słońce Krety. To właśnie te miejsca katalogujemy w naszym projekcie.
Ta piękna opowieść o wyspie wymaga tu małego postscriptum.
Fragment dotyczący Manousosa Kallikratisa i sfakijskich obrońców Konstantynopola jest oparty na tradycji ustnej. Nie należy też do głównego nurtu badań nad Szkołą Kreteńską czy kulturą postbizantyńską. Opowieść ta jest żywą do dziś, opartą na lokalnej tradycji, opowieścią tożsamościową Kreteńczyków. Utrwaliła się w nazwie wioski Kallikratis w Górach Białych i w rizitika, przekazywanych z pokolenia na pokolenie bojowych pieśniach rodem ze Sfakii.
Opowieść o pięciu okrętach i 1500 ochotników pojawia się w kronice przypisywanej Georgiosowi Sphrantzesowi, bizantyjskiemu dworzaninowi i dyplomacie obecnemu podczas oblężenia. Sphrantzes jest uważany za jedno z najważniejszych źródeł pierwotnych do historii upadku Konstantynopola. Mamy tu jednak problem, który uczciwie musimy opisać i zaznaczyć. Współczesna historiografia rozróżnia dwa teksty krążące pod jego imieniem. Autentyczny, krótki i osobisty pamiętnik „Chronicon Minus” oraz znacznie bardziej rozbudowany, obszerny „Chronicon Maius”. Ten drugi okazał się XVI-wieczną falsyfikacją autorstwa biskupa Makariosa Melissourgosa, człowieka skłonnego do fabrykowania dokumentów. Sphrantzes był świadkiem oblężenia, jednak w swoim pamiętniku poświęca mu zaskakująco mało miejsca. Skupia się głównie na własnej tragedii rodzinnej i wydarzeniach poprzedzających upadek. Źródłem szczegółowego opisu obrony wież może być zatem Pseudo-Sphrantzes, źródło wtórne i kompilacyjne, którego informacje trzeba weryfikować względem innych źródeł, ale nadal ważne dzieło literackie epoki.
Tu muszę wspomnieć o bardzo popularnej w greckich publikacjach i mediach społecznościowych narracji, jakoby w klasztorze Vatopedi na Athosie znajdował się rękopis z 1460 roku opisujący obronę wież przez Kreteńczyków pod dowództwem kapitana Grammatikosa. Informację tę można znaleźć nawet w greckiej prasie, wraz z fragmentami tekstu przypisywanego temu rękopisowi.
Problem polega na tym, że nie udało mi się odnaleźć potwierdzenia istnienia tego dokumentu w katalogach rękopisów, edycjach źródłowych ani w literaturze naukowej. Nie mamy sygnatury, krytycznego wydania ani możliwej do zweryfikowania proweniencji. Dopóki takie potwierdzenie się nie pojawi, rękopis z Vatopedi należy traktować nie jako źródło historyczne, lecz jako element późniejszej tradycji opowieści o kreteńskich obrońcach Konstantynopola.
Co nam pozostało? Piękna historia Kallikratisa i dzielnych obrońców wież, z mocnym oparciem w lokalnej tradycji tożsamościowej. Tradycji, która jest spójna i, co najważniejsze, wewnętrznie niesprzeczna. Mamy oparcie w kronikach, których status bywa w nauce źródłem ostrych dyskusji i sporów.
Piszę o tym nie dlatego, że ta historia jest fałszywa, lecz dlatego, że jest to akt elementarnej uczciwości wobec czytelnika. To rozdzielenie pomiędzy „pewne” i „niepewne” daje tylko mocną przesłankę do dalszego zgłębiania tematu. Wiele historii jeszcze nie zostało do końca opowiedzianych.
Co to znaczy dla mnie? Oznacza piękną opowieść, której źródła zaginęły gdzieś w pomroce dziejów, a której ślady widzę dziś w kreteńskich kościółkach. Prawda zaś pozostała w ludziach Krety i na ten fakt nie potrzebuję stuprocentowego dowodu historycznego.