Kreta po upadku Konstantynopola. Wyspa, na której Bizancjum nie umarło

29 maja 1453. Konstantynopol upada. Kreta rozkwita.

Kiedy 29 maja 1453 roku sułtan Mehmed II wjeżdżał konno do Hagii Sophii, wydawało się, że kończy się pewna epoka. I rzeczywiście — kończyła się. Ale dla małej wyspy na południu Morza Egejskiego ten sam dzień był początkiem czegoś, czego nikt się nie spodziewał: złotego wieku.

Żeby jednak zrozumieć, dlaczego Kreta, a nie gdzie indziej — trzeba cofnąć się o kilka godzin.

Trzystu w wieżach

Kiedy miasto już padało — a było to po południu, Mehmed wchodził już do Hagii Sophii — w trzech wieżach przy Złotym Rogu trwała jeszcze walka. Walczyli tam Kreteńczycy.

Nie byli tam przypadkowo. Wyspa od 1211 roku należała do Wenecji, ale region Sfakia na południu zachował coś w rodzaju półautonomii. Według kreteńskiej tradycji to właśnie stamtąd, na wezwanie cesarza Konstantyna XI Paleologa, wyruszył oddział pod dowództwem Manousosa Kallikratisa: około 1500 ochotników na pięciu okrętach. Wśród nich trzon mieli stanowić Sfakijczycy — góralska społeczność, która przez wieki opierała się każdemu najeźdźcy i nigdy szczególnie nie przejmowała się tym, co myśli Wenecja o jej dyplomatycznych wyborach.

Do oblężonego miasta dotarli i walczyli przez całe dwa miesiące. Gdy 29 maja miasto upadało, ostał się oddział 300. Wycofali się do wież i — zamiast kapitulować — odpierali kolejne szturmy osmańskie przez wiele godzin, aż do zapadnięcia zmroku. Sułtan Mehmed, który był już de facto panem Konstantynopola i właśnie kontemplował wnętrze największej świątyni świata, usłyszał, że w porcie wciąż ktoś walczy. Wysłał posłańca.

Propozycja była prosta: poddaj się, przeżyjesz.

Kreteńczycy odmówili. I jakoś mnie to nie dziwi. Kiedy pierwszy raz czytałem tę historię, aż się zaśmiałem. Tego się można było spodziewać.

Dopiero kiedy Mehmed sam przyrzekł im bezpieczny powrót na Kretę i wolność dla wszystkich, którzy przeżyli, 170 ocalałych złożyło broń. Sułtan dotrzymał słowa.

Garść wojowników w wieżach, wielokrotna przewaga napastnika, miasto już stracone — porównanie z Termopilami nasuwa się samo. I jest zasadne. Ale jest też jedna różnica, która czyni tę historię może nawet ciekawszą niż oryginał: Leonidas i jego Spartanie zginęli wszyscy, i na tym polega fundament mitu — bohaterska śmierć bez wyjścia. Sfakijczycy natomiast wrócili. Wrócili do swoich wiosek, do swoich rodzin, do społeczności, która ich wysłała — i przynieśli ze sobą nie tylko pamięć o upadku największego miasta chrześcijańskiego świata, lecz także świadomość, że stawili mu czoła do końca i uszli z życiem.

Z punktu widzenia zbiorowości ten powrót jest być może ważniejszy niż śmierć. Mit zapisany na nagrobku trwa — ale mit wcielony w żywych ludzi, którzy siadają przy ogniu i opowiadają, jest czymś innym. Sfakia przez kolejne wieki słynęła z oporu: przeciw Wenecji, przeciw Osmanom, przeciw każdemu, kto próbował ją złamać. Nieprzypadkowo.

Serenissima pozwala — bo ma w tym interes

Kreta w 1453 roku była pod butem weneckim już od ponad dwustu lat. Był to but twardy, administracyjnie skuteczny i niespecjalnie skory do sentymentów — Wenecja traktowała wyspę przede wszystkim jako węzeł handlowy i spichlerz. Miejscowa ludność grecka miała ograniczone prawa, własnych duchownych prawosławnych trzymano na krótkiej smyczy, a latinizacja postępowała.

Ale po 1453 roku Wenecja zrobiła coś, czego wcześniej nie robiła z taką swobodą: pozwoliła.

Nie z dobroci serca. Z interesu.

Upadek Konstantynopola był katastrofą geopolityczną dla całego weneckiego imperium handlowego — teraz Porta Ottomańska kontrolowała szlaki, którymi płynął jedwab, przyprawy i zboże. Wenecja potrzebowała Krety bardziej niż kiedykolwiek. Dlatego zaczęła patrzeć przez palce na to, że na wyspę napływa — dosłownie — cały grecki świat. To, co wcześniej mogło być problemem politycznym, nagle stało się kapitałem: ludzie, wiedza, język, rękopisy, warsztaty, kontakty i sztuka.

Przybywali uczeni. Kopiści manuskryptów. Teolodzy. Poeci. I malarze — przede wszystkim malarze.

Michael Apostolios, jeden z najznamienitszych konstantynopolitańskich humanistów, wzięty do niewoli podczas oblężenia, po uwolnieniu trafił na Kretę. Zarabiał tu kopiując rękopisy dla włoskich mecenasów — na jednym z nich zostawił dopisek, który przetrwał do dziś: „Król ubogich tego świata napisał tę księgę dla swego utrzymania”. Był wykształcony jak niewielu w Europie, a egzystował w biedzie. Taka była cena ocalenia.

Ale przywieźli ze sobą coś, co zmieniło Kretę nie do poznania.

Centrum, jakiego grecki świat dotąd nie widział

Kandia — dziś Heraklion — stała się w ciągu kilkunastu lat od 1453 roku czymś więcej niż tylko ważnym portem Wenecji. Stała się jednym z najważniejszych centrów artystycznych i intelektualnych greckiego świata po upadku Konstantynopola. Nie przez wielką politykę, lecz przez praktyczną konieczność: to tutaj było względnie bezpiecznie. Tu można było malować, pisać, kopiować i sprzedawać.

Około 120 malarzy można dziś udokumentować jako pracujących w Kandii tylko w latach 1453–1526. Zorganizowali się w cech — Schuola di San Luca — wzorowany na cechach weneckich, co samo w sobie mówi wiele o tym, jak wyglądało życie artystyczne na wyspie. Była to działalność zorganizowana, profesjonalna, nastawiona na eksport.

I rzeczywiście eksportowali. W archiwach weneckich zachował się dokument z 1499 roku: zamówienie na 700 ikon Matki Boskiej jednorazowo — 500 w stylu zachodnim, 200 w stylu bizantyjskim. Ikona kreteńska stała się towarem, i to towarem luksusowym, rozchwytywanym od Wenecji po Góry Athos.

To, co powstało, historycy sztuki nazywają Szkołą Kreteńską — i jest to jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk w historii sztuki europejskiej. Artyści kreteńscy żyli w przestrzeni między dwoma światami: wschodnia tradycja ikonograficzna spotykała się tu z Renesansem weneckim, z Giovannim Bellinim, z Tycjanem, później z Veronesem. Efektem była sztuka, która nie była ani czystą ikoną, ani czystym malarstwem zachodnim — była czymś trzecim, własnym.

Najsławniejszy produkt tej szkoły? Doménikos Theotokópoulos. Urodzony na Krecie w 1541 roku, wykształcony w tradycji kreteńskich ikonografów, potem uczeń Tycjana w Wenecji. Świat zna go jako El Greco.

Co to znaczy dla Krety

Skutki 1453 roku są dziś wciąż widoczne — dosłownie — w kreteńskiej architekturze sakralnej i jej wyposażeniu.

Kościoły i kaplice, które powstawały lub były dekorowane w drugiej połowie XV i w XVI wieku, noszą ślady tej niezwykłej fuzji. Freski z tego okresu łączą kanony bizantyjskie z coraz śmielszym traktowaniem przestrzeni i światła w duchu zachodniego renesansu. Ikonostasy z Kandii trafiały do klasztorów na całym greckim świecie. Sami malarze byli często mobilni — pracowali na Krecie, potem wyjeżdżali do Wenecji lub na Athos, a potem wracali.

Była to epoka wyjątkowa, i nie trwała wiecznie. Skończyła się w 1669 roku — kiedy Kandia po 21 latach oblężenia poddała się Osmanom. To jest następna wielka cezura dla Krety, i osobna historia.

Ale między 1453 a 1669 rokiem Kreta była czymś, czego nikt by się po tej wyspie nie spodziewał: miejscem, gdzie przetrwała i rozkwitła wielka część greckiej kultury postbizantyjskiej. Bizancjum nie zginęło 29 maja 1453 roku. Przeniosło się na południe.

Kreteńska Szkoła malarska jest dziś reprezentowana w zbiorach największych muzeów świata — od Luwru po Ermitaż. Jej ślady można jednak odnaleźć bezpośrednio na Krecie: w klasztorach, w małych wiejskich kaplicach, w kościołach, które przetrwały i wenecką administrację, i osmańskie wieki. To właśnie te miejsca katalogujemy.

Post scriptum: o źródłach do historii sfakijskich obrońców

Fragment dotyczący Manousosa Kallikratisa i kreteńskich obrońców Konstantynopola ma nieco inną naturę niż pozostałe części tego tekstu. To nie jest główny nurt badań nad Szkołą Kreteńską czy kulturą postbizantyjską — to historia tożsamościowa Sfakijczyków, żywa przez wieki w lokalnej tradycji, utrwalona w nazwie wioski Kallikratis w Białych Górach i w rizitika — bojowych pieśniach Sfakii, przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

Liczby i szczegóły — 1500 ochotników, pięć okrętów, obrona trzech wież — pojawiają się w kronice przypisywanej Georgiosowi Sphrantzesowi, bizantyjskiemu dworzaninowi i dyplomacie obecnemu podczas oblężenia. Sphrantzes jest uważany za jedno z najważniejszych źródeł pierwotnych do historii upadku Konstantynopola. Tu jednak zaczyna się problem, który warto nazwać wprost.

Współczesna historiografia rozróżnia dwa teksty krążące pod jego imieniem: autentyczny Chronicon Minus — krótki, osobisty pamiętnik — oraz znacznie obszerniejszy Chronicon Maius, który okazał się XVI-wieczną falsyfikacją autorstwa biskupa Makariosa Melissourgosa, człowieka skłonnego do fabrykowania dokumentów. Autentyczny Sphrantzes był wprawdzie obecny podczas oblężenia, ale w swoim pamiętniku poświęca mu zaskakująco mało miejsca, skupiając się głównie na własnej tragedii rodzinnej i wydarzeniach poprzedzających upadek. Szczegółowy opis obrony wież może zatem pochodzić z Pseudo-Sphrantzesa — źródła o wątpliwej wartości historycznej, choć uznawanego za ważne dzieło literackie epoki.

Istnieje też osobne świadectwo: rękopis z 1460 roku przechowywany w klasztorze Vatopedi na Athosie, który opisuje obronę wież przez Kreteńczyków pod dowództwem kapitana Grammatikosa. To źródło czeka na pełną weryfikację.

Co z tego wynika? Historia Kallikratisa i sfakijskich obrońców ma mocne oparcie w lokalnej tradycji — spójnej, starej i wewnętrznie niesprzecznej. Ma też oparcie w kronikach, których status źródłowy bywa w historiografii przedmiotem dyskusji. Czytelnik powinien o tym wiedzieć. Nie dlatego, że historia jest nieprawdziwa — lecz dlatego, że rozróżnienie między tradycją historyczną a udokumentowanym faktem jest uczciwe wobec każdego, kto chce drążyć temat dalej.

Dla Sfakijczyków ta historia nigdy nie wymagała przypisów. Wioska nosi imię admirała od pięciuset siedemdziesięciu lat.

Bibliografia

Panagiotakis, Nikolaos M., El Greco: The Cretan Years, tłum. John C. Davis, Ashgate 2009.

Maltezou, Chryssa A., Byzantine "consuetudines" in Venetian Crete.

Vassilaki, Maria (ed.), The Hand of Angelos: An Icon Painter in Venetian Crete, Lund Humphries / The Benaki Museum, Athens 2010.

Vincent, Alfred, Myth-History: Venice, Crete and Erotokritos, „Kampos: Cambridge Papers in Modern Greek” nr 20, 2013.

Trombley, Frank, The Fall of Constantinople in 1453 and Late Medieval Greek Culture: The Experience of Defeat.

Sphrantzes, George, The Fall of the Byzantine Empire: A Chronicle 1401–1477, tłum. Marios Philippides, University of Massachusetts Press, Amherst 1980.