Μέσκλα / Meskla. Kościół Przemienienia, czyli światło ukryte w górach

Ten kościół jest trochę na uboczu, jakby nie chciał się narzucać. Stoi prawie w centrum wsi, która kiedyś pewnie tętniła życiem, a dziś jest tylko mglistym wspomnieniem dawnych dni.

Meskla nie jest pocztówkową, senną wioską z folderu turystycznego. To raczej miejsce po życiu. Ciche ulice, pozaklejane gazetami szyby w dawnych sklepach, zamknięty kafenion, opuszczona tawerna, rdzewiejące auta na podwórkach. Czasem przejedzie samochód, czasem zaszczeka pies, czasem ktoś przemknie między domami. I znowu cisza.

Ta cisza nie jest słodka ani malownicza. Ma w sobie ciężar miejsca, które pamięta więcej, niż dziś potrafi pokazać. I właśnie dlatego ten kościół tak dobrze tu pasuje.

Żeby tam dojechać, trzeba trochę odbić na południe od Chanii, minąć Agię i nie zasiedzieć się zbyt długo nad jeziorem. Następnie minąć Fournes i kierować się do wioski Meskla. To cel naszej podróży.

Nie jest to daleko, a dojazd łatwy. Gdzie tam tej drodze do ukrytych kościołów Sfakii, gdzie trzeba najpierw tłuc się szutrem, a później jeszcze maszerować kilka kilometrów w pełnym słońcu. Tu podjedziecie osobówką pod sam kościół i jeszcze wam klucz wyniosą.

Łatwizna.

Kościółek jest niepozorny. Prosta jednonawowa konstrukcja z narteksem, z wierzchu nie zapowiada niczego szczególnego. To typowe dla tych kreteńskich perełek — nie krzyczą, nie świecą, nie robią wokół siebie szumu. Stoją od wieków, jakby świadome swojej wewnętrznej wartości.

Kiedy już jednak tam wejdziecie, zrozumiecie, dlaczego was tu zaprowadziłem. Ten kościół urzeka kompletnością dekoracji, kolorami, mnogością scen. Mnie zawsze przyprawia o lekki zawrót głowy i wracam tam często. Ciekawy jestem waszych wrażeń.

Ale nie chodzi tylko o to, że fresków jest dużo i że są dobrze zachowane. Najciekawsze w Meskli jest to, że wnętrze tego małego kościoła układa się jak droga. Najpierw przedsionek, narteks — przestrzeń ciemniejsza, bardziej surowa, związana ze śmiercią, sądem i oczekiwaniem. Dopiero potem właściwy kościół, a w nim światło Przemienienia.

Warto przyjechać rano. Słońce wpadające przez małe okienko w absydzie robi swoje. To prawdziwe światło Przemienienia.

Bo głównym motywem tej opowieści jest właśnie Przemienienie.

Nie metafora. Konkretna scena, konkretna góra, konkretna chwila. Tabor. Trzej uczniowie, którzy nie wiedzą, co zrobić z tym, co widzą. Chrystus w oślepiającej bieli, Mojżesz i Eliasz po jego bokach — Prawo i Prorocy, przeszłość i przyszłość, cały ciężar historii zbity w jeden moment.

I ten moment jest tutaj. Na ścianie tego małego kościoła, w wiosce, która prawie przestała istnieć.

Znamy imiona malarzy i datę tej dekoracji. Inskrypcja fundacyjna wiąże odnowienie kościoła z rokiem 1303, a freski z Theodorosem-Danielem i jego bratankiem Michaelem Venerisem. To warsztat rodzinny, zachodnia Kreta, wczesny XIV wiek. Nie są to postacie anonimowe. To malarze, których prace są dziś przedmiotem poważnych badań, a w świecie bizantynistyki mają ugruntowaną pozycję.

Co więcej, z tą tradycją malarską wiąże się szerszy świat zachodniokreteńskich warsztatów, z którego wyrośnie później również Ioannis Pagomenos — jeden z najważniejszych malarzy kościelnych na wyspie. Meskla była więc nie tylko miejscem. Była fragmentem żywej tradycji, przekazywanej z rąk do rąk.

Nie malowali ilustracji do Pisma. Malowali okno. Coś, przez co można patrzeć na to, co normalnie jest niewidoczne.

Dlatego właśnie te twarze nie są ładne w konwencjonalnym sensie. Są skupione. Patrzą gdzieś poza tobą. Mają w sobie coś, co starożytni Grecy nazywali spoudaios — powagę bez surowości, skupienie bez zimna. Jakby wiedziały więcej, niż mogą powiedzieć.

Zostań chwilę przy tej głównej scenie. Potem rozejrzyj się na boki — narracyjne freski biegną rzędami, jak komiks sprzed siedmiu wieków. Sceny z życia Chrystusa, postacie świętych, Pantokrator spoglądający z góry. Całość jest spójna, przemyślana, opowiedziana z rozmachem, na który trudno było sobie pozwolić w tak małym miejscu.

Ktoś bardzo chciał, żeby to powstało.

I ktoś zadbał, żeby przetrwało.

Ten kościół jest wyjątkowy pod każdym względem. Jest też wyjątkowy dla mojej historii. To tu zaczęła się moja przygoda z freskami wiele lat temu. To ma wymiar symboliczny, bo kościół Przemienienia przemienił mnie — turystę połykającego kilometry kreteńskich dróg — w uważnego obserwatora.

Bibliografia

Kościół i inskrypcja 1303 roku

DMLab, Technical University of Crete: Church of Christ the Savior in Meskla — dokumentacja 3D i opis historyczny.
https://dmlab.tuc.gr/project/church-in-meskla/

Theodoros Daniel i Michael Veneris

Jessica Schmidt, Die spätbyzantinischen Wandmalereien des Theodor Daniel und Michael Veneris. Eine Untersuchung zu den Werken und der Vernetzung zweier kretischer Maler, Byzanz zwischen Orient und Okzident 20, Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums, Mainz 2020.

Ioannis Pagomenos i jego związki z Venerisami

Wikipedia, Ioannis Pagomenos:
https://en.wikipedia.org/wiki/Ioannis_Pagomenos

Z odesłaniem do: Schmidt 2020, s. 115–116; Tsamakda 2012, s. 112.

Kontekst ogólny — malarstwo kościelne zachodniej Krety

University of Oxford, Crete project: Art History: Icons and Wall-paintings
https://crete.classics.ox.ac.uk/U2S3/U2S3L2.html