Ήταν ο Παύλος στην Κρήτη; Ένα πλοίο, μια καταιγίδα και χίλια χρόνια θρύλου

Σεπτέμβριος ή Οκτώβριος, έτος 59 ή 60 μ.Χ. — η χρονολόγηση εξαρτάται από το ποια χρονολόγηση της ζωής του Παύλου δεχόμαστε, κι αυτό είναι από μόνο του αντικείμενο διαφωνίας. Ένα αλεξανδρινό σιτοφόρο παλεύει με τον άνεμο κατά μήκος της νότιας ακτής της Κρήτης. Στο κατάστρωμα, ανάμεσα στον εκατόνταρχο Ιούλιο και τους υπόλοιπους κρατουμένους που μεταφέρονται στη Ρώμη, στέκεται ένας άνδρας που έχει επιζήσει τρία ναυάγια και πέρασε ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο να επιπλέει στην ανοιχτή θάλασσα. Αυτός ο άνδρας λέει: δεν πρέπει να συνεχίσουμε. Κανείς δεν τον ακούει.

Αυτό είναι το μοναδικό σημείο στην Καινή Διαθήκη όπου η Κρήτη εμφανίζεται με βεβαιότητα. Όλα τα άλλα είναι ζήτημα ερμηνείας.

Καλοί Λιμένες — η γεωγραφία της βεβαιότητας

Οι Πράξεις των Αποστόλων 27 αποτελούν εξαιρετικό κείμενο στην αρχαία γραμματεία. Ο ανώνυμος αφηγητής — η παράδοση τον αποδίδει στον Λουκά, αν και η σύγχρονη βιβλική επιστήμη είναι επιφυλακτικότερη — περιγράφει ένα θαλάσσιο ταξίδι με ακρίβεια που από αιώνες γοητεύει τους ιστορικούς της ναυτιλίας. Ονόματα λιμανιών, κατευθύνσεις ανέμων, βάθη βυθομετρήσεων, τρόπος αγκυροβολίας κατά τη διάρκεια της καταιγίδας: οι λεπτομέρειες αυτές είναι τόσο ακριβείς και τόσο συνεπείς με ό,τι γνωρίζουμε για τη ναυτιλία της πρώτης χριστιανικής χιλιετίας, ώστε ο Ernest Renan τον 19ο αιώνα και ο James Smith στην κλασική μελέτη του The Voyage and Shipwreck of St. Paul (1848) κατέληξαν ανεξάρτητα στο συμπέρασμα ότι το κείμενο πρέπει να γράφτηκε από αυτόπτη μάρτυρα ή με βάση τη μαρτυρία του.

Το πλοίο έπλεε δυτικά από τη Μύρα της Λυκίας προς την Ιταλία. Ο βορειοδυτικός άνεμος δεν επέτρεψε ευθεία πορεία — ο καπετάνιος αναγκάστηκε να αναζητήσει καταφύγιο υπό την προστασία του νησιού και να πλεύσει κατά μήκος της νότιας ακτής του. «Μόλις και με κόπο φτάσαμε σε τόπο που λέγεται Καλοί Λιμένες, κοντά στην πόλη Λασαία» (Πράξ. 27:8).

Καλοί Λιμένες. Το λιμάνι υπάρχει ακόμα σήμερα με το ίδιο όνομα, στη νότια ακτή της Κρήτης, περίπου οκτώ χιλιόμετρα ανατολικά του ακρωτηρίου Ματάλων. Η ταύτιση είναι βέβαιη. Η επιβεβαίωση ήλθε εμπειρικά: ο πλοίαρχος Thomas Abel Brimage Spratt, ερευνώντας την κρητική ακτή το 1853, σημείωσε ότι οι χειμερινοί άνεμοι από ανατολικά και νοτιοανατολικά μπαίνουν κατευθείαν στον κόλπο — ακριβώς όπως υπονοεί το κείμενο των Πράξεων λέγοντας ότι το λιμάνι δεν είναι κατάλληλο για χειμέριο σταθμό. Κοντά, ανάμεσα στα κτίρια ενός μικρού χωριού, στέκονται τα ερείπια ενός πρωτοβυζαντινού παρεκκλησίου — η τοπική παράδοση το συνδέει με την παραμονή του Παύλου, αλλά η αρχαιολογία δεν μπορεί ούτε να επιβεβαιώσει ούτε να αρνηθεί αυτή την απόδοση.

Ο Παύλος συνέστησε να ξεχειμωνιάσουν στους Καλούς Λιμένες. Ο εκατόνταρχος άκουσε τον καπετάνιο και τον πλοιοκτήτη. Απέπλευσαν προς τον Φοίνικα — λιμάνι στη δυτική ακτή της Κρήτης, που οι μελετητές ταυτίζουν με την περιοχή του σημερινού Λουτρού ή του κόλπου Φινέκα κοντά στο ακρωτήριο Μούρος. Δεν έφτασαν ποτέ εκεί. Ένας βορειοανατολικός άνεμος, γνωστός ως Ευρακύλων — όρος υβριδικός από το ελληνικό εύρος και το λατινικό aquilo, που δεν απαντάται σε κανένα άλλο αρχαίο κείμενο — έσπρωξε το πλοίο προς τη Μάλτα. Η Κρήτη χάθηκε πίσω από τον ορίζοντα.

Ο κρατούμενος είχε δίκιο. Αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία.

Το δεύτερο ερώτημα — η αποστολή

Εδώ αρχίζει το πρόβλημα.

Αν οι Πράξεις των Αποστόλων ήταν η μοναδική πηγή, το ζήτημα θα ήταν απλό: ο Παύλος ήταν στην Κρήτη μια φορά, ως κρατούμενος, για λίγες μέρες, και δεν ανέπτυξε καμία ιεραποστολική δραστηριότητα. Η Κρήτη δεν ήταν παρά ένα μετεωρολογικό εμπόδιο στην πορεία του προς τη Ρώμη.

Υπάρχει όμως και η Επιστολή προς Τίτον.

Τιτ. 1:5 γράφει: «Σε άφησα στην Κρήτη για τούτο: να τακτοποιήσεις αυτά που απομένουν και να εγκαταστήσεις πρεσβυτέρους σε κάθε πόλη, όπως σου παρήγγειλα». Η πρόταση προϋποθέτει ότι ο Παύλος βρέθηκε στην Κρήτη ως ιεραπόστολος — ότι εργάστηκε εδώ αρκετά ώστε να δημιουργηθούν κοινότητες που χρειάζονταν οργάνωση, ότι άφησε πίσω τον συνεργάτη του, ότι του έγραψε με οδηγίες.

Αν αυτή η επιστολή είναι γνήσια, ο Παύλος επισκέφθηκε την Κρήτη δύο φορές: μια ως κρατούμενος (Πράξ. 27), μια ως ιεραπόστολος — μετά την αποφυλάκισή του από την πρώτη φυλάκισή του στη Ρώμη, κάπου μεταξύ 62 και 64 μ.Χ.

Αν δεν είναι — η ιστορία του χριστιανισμού στην Κρήτη αρχίζει χωρίς τον Παύλο.

Η διαμάχη για την αυθεντικότητα

Οι Επιστολές προς Τιμόθεο και προς Τίτον — γνωστές συλλογικά ως Ποιμαντικές Επιστολές — αποτελούν αντικείμενο μιας από τις πιο έντονες διαφωνίες της νεοδιαθηκικής επιστήμης. Η συζήτηση συνεχίζεται από τον 19ο αιώνα και παραμένει αναπάντητη.

Επιχειρήματα υπέρ της γνησιότητας: οι επιστολές περιέχουν βιογραφικές λεπτομέρειες αδύνατο να κατασκευαστούν (συγκεκριμένα ονόματα, τόποι, περιστάσεις), το ύφος είναι συνεπές με τις αναμφισβήτητα παύλειες επιστολές, και η πρώιμη πατερική παράδοση δεχόταν τη γνησιότητά τους χωρίς επιφύλαξη.

Επιχειρήματα κατά: το λεξιλόγιο διαφέρει από τις αδιαμφισβήτητα παύλειες επιστολές — περίπου τριακόσιες λέξεις εμφανίζονται εδώ και πουθενά αλλού στην Καινή Διαθήκη. Η εκκλησιαστική οργανωτική δομή που προϋποθέτουν οι επιστολές φαίνεται να αντιστοιχεί περισσότερο στον 2ο παρά στον 1ο αιώνα. Ο τόνος είναι πιο θεσμικός, λιγότερο προσωπικός. Το σημαντικότερο πρόβλημα: οι Πράξεις των Αποστόλων, που ακολουθούν τον Παύλο σχεδόν βήμα προς βήμα στις αποστολικές περιοδείες του, δεν αναφέρουν λέξη για παραμονή στην Κρήτη με δική του θέληση και ιεραποστολικό σκοπό — ενώ θα έπρεπε, αν μια τέτοια παραμονή είχε λάβει χώρα.

Η επίσημη θέση της Αμερικανικής Επισκοπικής Συνέλευσης (USCCB) στην εισαγωγή της στην Επιστολή προς Τίτον αναφέρει ρητά ότι η Κρήτη είναι τόπος «όπου ο Παύλος, σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη, δεν είχε ποτέ βρεθεί» — πράγμα που σημαίνει ότι ακόμα και στο εσωτερικό εκκλησιαστικής θεσμικής δομής, οι ακαδημαϊκοί αποδέχονται τον ψευδεπίγραφο χαρακτήρα αυτών των επιστολών.

Η συναίνεση της σύγχρονης κριτικής βιβλικής επιστήμης κλίνει προς το ψευδεπίγραφο — κείμενο γραμμένο στο πνεύμα και την παράδοση του Παύλου από μαθητές του, ίσως στα τέλη του 1ου ή στις αρχές του 2ου αιώνα. Αλλά «κλίνει προς» δεν σημαίνει «επιλύει». Υπάρχουν σοβαροί μελετητές που υπερασπίζονται τη γνησιότητα.

Τι σημαίνει αυτό για την Κρήτη

Αν η Επιστολή προς Τίτον είναι γνήσια: ο Παύλος ήταν στην Κρήτη ως ιεραπόστολος, ίδρυσε ή ενίσχυσε κοινότητες και άφησε τον Τίτο ως οργανωτή τους. Η εκκλησιαστική παράδοση — ο Ευσέβιος Καισαρείας τον 4ο αιώνα — έκανε τον Τίτο πρώτο επίσκοπο Κρήτης. Το δίκτυο των κρητικών επισκοπών, που τον 5ο και 6ο αιώνα αριθμούσε είκοσι επισκοπές, θα ήταν ριζωμένο σε αποστολική αποστολή.

Αν είναι ψευδεπίγραφο: δεν γνωρίζουμε ποιος ίδρυσε τον χριστιανισμό στην Κρήτη. Οι Πράξεις 2:11 αναφέρουν παροδικά Κρητικούς ανάμεσα στους ακροατές του Πέτρου την ημέρα της Πεντηκοστής — ίσως έτσι έφτασε η πίστη στο νησί, μέσω της διασποράς που επέστρεφε από την Ιερουσαλήμ. Αλλά κι αυτό είναι μόνο εικασία.

Ένα είναι βέβαιο: όταν τον 5ο αιώνα η κρητική ακτή ήταν πυκνά διάσπαρτη με βασιλικές — κι ήταν, γνωρίζουμε μερικές δεκάδες — κανείς δεν θυμόταν πλέον ποιος είχε πραγματικά αρχίσει.

Η παραλία, ο ερημίτης και η εκκλησία από πέτρες

Χίλια χρόνια μετά τον Παύλο, γύρω στο 970 ή λίγο αργότερα, γεννήθηκε στην Κρήτη ένα παιδί. Ήρθε στον κόσμο σε εύπορη οικογένεια στο χωριό Σίβα, που ταυτίζεται με το σημερινό Σίβα στην πεδιάδα της Μεσσαράς. Ως ενήλικος εγκατέλειψε την περιουσία του και άρχισε να περιπλανάται «από βουνό σε βουνό» — δικά του λόγια — στη δυτική Κρήτη, ιδρύοντας εκκλησίες και μοναστήρια παντού όπου η φωνή του Θεού ή η οπτασία αγίων τον σταματούσε.

Τον γνωρίζουμε ως Άγιο Ιωάννη Ξένο — τον Ξένο, τον Ερημίτη. Η ζωή του είναι γνωστή από δύο πηγές: την αυτοβιογραφία Βίος και πολιτεία, που διασώζεται σε χειρόγραφο του 15ου αιώνα στη Βοδλειανή Βιβλιοθήκη της Οξφόρδης και στον Codex Cisamensis του 1703 — και από τη διαθήκη που συνέταξε στις 20 Σεπτεμβρίου 1027, επικυρωμένη με τις υπογραφές δύο πρωτοσπαθαρίων, στρατηγών της Κρήτης, και νοταρίου του φρουρίου του Χάνδακα.

Αυτή η διαθήκη — που εκδόθηκε επιστημονικά από τον Gianfranco Fiaccadori στο Byzantine Monastic Foundation Documents, Dumbarton Oaks 2000, τ. 1, σ. 143–147 — είναι ένα εκπληκτικά σύντομο έγγραφο. Μόνο τρεις ρήτρες: όλες μου οι ιδρύσεις υπάγονται στο μοναστήρι της Μυριοκεφάλης, κατάρα σε όποιον αυτό παραβεί, ευλογία σε όποιον το σεβαστεί. Κανένας κατάλογος. Κανένα όνομα συγκεκριμένης εκκλησίας.

Κι εδώ εμφανίζεται το πρόβλημα με τον θρύλο.

Οι δημοφιλείς περιγραφές της εκκλησίας στην παραλία Σελούδα επαναλαμβάνουν ομόφωνα: χτίστηκε από τον Άγιο Ιωάννη Ξένο, όπως αναφέρει στη διαθήκη του. Η διατύπωση αυτή είναι διπλά ανακριβής. Η διαθήκη είναι γενικό έγγραφο — δεν κατονομάζει καμία εκκλησία. Τις συγκεκριμένες ιδρύσεις απαριθμεί ο Βίος, όχι η διαθήκη.

Επί δεκαετίες επικρατούσε επίσης η πεποίθηση ότι η αναφορά στον Παύλειο ναό στον Βίο αφορά εντελώς διαφορετικό τόπο. Την πρώτη κριτική έκδοση του κειμένου ετοίμασε ο Hippolyte Delehaye το 1921 — και ήταν αυτός που τοποθέτησε την Παύλεια ίδρυση του Ξένου στην περιοχή Αζογύρες και Παλαιόχωρας, στο δυτικότατο άκρο της νήσου. Το λάθος επανέλαβε ο Ν.Β. Τωμαδάκης στις εκδόσεις του 1948 και 1983–86, και ακολούθως — το 2000 — ο Gianfranco Fiaccadori στην έκδοση Dumbarton Oaks.

Τη διόρθωση έφερε η Sophia Oikonomou στη διδακτορική της διατριβή The Life of Ioannes Xenos: Critical Edition and Commentary (King's College London, 1999) — τη μοναδική πλήρη αγγλόφωνη κριτική έκδοση του κειμένου. Η Oikonomou απέδειξε ότι η φράση ὀπίσω αἰγιάλ — «η πίσω ακτή» — αναφέρεται στο νότιο παράκτιο τμήμα μεταξύ Λουτρού και Αγίας Ρουμέλης, όχι στην περιοχή της Παλαιόχωρας. «Η πίσω ακτή» είναι ο όρος του κειμένου για τον νότο του νησιού σε αντιδιαστολή με την πιο προσιτή βόρεια ακτή, από όπου έφταναν τα πλοία από το Βυζάντιο. Στο σχόλιό της στον στίχο 123 του Βίου, η Oikonomou ταυτίζει την εκκλησία στη Σελούδα με ίδρυση του Ξένου ρητά: «This church built by Xenos should be identified with the small 'free-cross' domed church that still survives today in a very good condition on the seashore between Loutro and Hagia Roumeli.»

Γιατί υπάρχει εκκλησία σε αυτή την παραλία

Ανεξαρτήτως του ποιος την έχτισε, η εκκλησία στη Σελούδα απαιτεί εξήγηση. Γιατί εδώ — σε μια απόκρημνη, άγρια ακτή, μακριά από κάθε οικισμό, σε τόπο που φτάνεις μόνο με βάρκα ή μετά από μια ώρα σκαρφάλωμα πάνω σε βράχια;

Υπάρχουν δύο δυνατότητες, και οι δύο μπορεί να είναι ταυτόχρονα αληθείς.

Η πρώτη: η τοπική παράδοση, που ανάγεται τουλάχιστον στην πρώιμη μεσαιωνική περίοδο, συνέδεε αυτή την ακτή με τη διαδρομή του πλοίου από τις Πράξεις 27. Γεωγραφικά αυτό είναι εύλογο — το πλοίο έπλεε ακριβώς κατά μήκος αυτής της ακτής, από τους Καλούς Λιμένες προς τον Φοίνικα, πριν χτυπήσει ο Ευρακύλων. Η παραλία Σελούδα βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διαδρομή. Κάποιος, κάποια στιγμή μεταξύ 5ου και 10ου αιώνα, συμπέρανε ότι ακριβώς εδώ είχε περάσει το πλοίο, και ότι ο Παύλος — ο κρατούμενος, ο μελλοντικός απόστολος, ο άνθρωπος που είχε προειδοποιήσει και είχε δίκιο — κοίταζε αυτούς τους βράχους από το κατάστρωμα. Αυτό αρκούσε για να γίνει ο τόπος ιερός.

Η δεύτερη: ο Ιωάννης Ξένος αναζητούσε απομόνωση. Η αυτοβιογραφία του περιγράφει αρκετές φορές τη φυγή του από ανθρώπους που συνέρρεαν κοντά του ως άγιο και δεν τον άφηναν να περισυλλεχτεί. Η ακτή των Σφακίων — η πιο απόκρημνη σε ολόκληρη τη δυτική Κρήτη — πρόσφερε ακριβώς αυτό: ησυχία, θάλασσα, βράχους. Αν ο Ξένος ήρθε εδώ, δεν ήρθε για να ιεραποστολεύσει αλλά για να σιωπήσει.

Το κείμενο του Βίου στον στίχο 123 λέει κατά λέξη ότι ο Ξένος έχτισε την εκκλησία του Αγίου Παύλου αφού παρέμεινε στον τόπο αυτό για αρκετό καιρό. Η Oikonomou προσθέτει ερμηνεία του κινήτρου: ο Ξένος επέλεξε αυτό το απόμακρο μέρος όχι μόνο για την ησυχία, αλλά επειδή θεωρείτο ήδη ιερό λόγω της σύνδεσής του με τον Παύλο — «it is common for holy men to visit places where other holy men and Saints have been; it is a sort of pilgrimage.» Η εκκλησία χτίστηκε εδώ και για τους δύο λόγους μαζί: ο ερημίτης αναζητούσε σιωπή, και ο τόπος ήταν ήδη σημαδεμένος.

Παύλος και Κρήτη — απολογισμός

Τι μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα;

Ο Παύλος ήταν στην Κρήτη. Το πλοίο σταμάτησε στους Καλούς Λιμένες το φθινόπωρο του 59 ή 60 μ.Χ. Ο Παύλος ήταν κρατούμενος, όχι ιεραπόστολος. Λίγες μέρες, το πολύ λίγες εβδομάδες — όσο κράτησαν οι διαπραγματεύσεις για τη συνέχεια του ταξιδιού. Οι Πράξεις των Αποστόλων 27 είναι πρωτογενής πηγή, γραμμένη από αυτόπτη μάρτυρα ή βάσει μαρτυρίας αυτόπτη, γεωγραφικά και ναυτικά συνεπής με ό,τι γνωρίζουμε για τη ναυτιλία της Μεσογείου του 1ου αιώνα.

Επέστρεψε ο Παύλος στην Κρήτη ως ιεραπόστολος; Εξαρτάται από το αν δεχόμαστε τη γνησιότητα της Επιστολής προς Τίτον. Αν ναι — ήρθε. Αν όχι — δεν υπάρχει καμία απόδειξη γι' αυτό. Η σύγχρονη βιβλική επιστήμη είναι διχασμένη, και κάθε βέβαιη κατάθεση προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση είναι διανοητικά ανέντιμη.

Ήταν ο Παύλος στην παραλία Σελούδα; Σχεδόν σίγουρα όχι. Το πλοίο πέρασε από αυτή την ακτή χωρίς να αγκυροβολήσει. Ο θρύλος μετράει τουλάχιστον χίλια χρόνια — και αυτό από μόνο του είναι συναρπαστικό, γιατί δείχνει πώς ένας τόπος μπορεί να γίνει ιερός όχι μέσω ιστορικού γεγονότος αλλά μέσω γεωγραφικής αφήγησης. Το πλοίο πέρασε από εδώ. Αυτό αρκούσε.

Έχτισε ο Ιωάννης Ξένος την εκκλησία στη Σελούδα; Ναι — αυτό επιβεβαιώνεται από τον στίχο 123 του Βίου, στην ταύτιση της Oikonomou (KCL 1999), που διορθώνει τη λανθασμένη τοποθέτηση που αποδέχτηκαν οι παλαιότερες εκδόσεις. Η διαθήκη δεν το επιβεβαιώνει ρητά, καθώς είναι γενικό έγγραφο — αλλά ο Βίος το κάνει.

Επίλογος: τι απέμεινε

Στην παραλία Σελούδα, που φτάνεις με βάρκα από την Αγία Ρουμέλη ή μετά από μια ώρα πορεία κατά μήκος του Ε4, στέκεται μια εκκλησία χτισμένη από πέτρες της ίδιας παραλίας. Είναι τόσο ενσωματωμένη στα βράχια που δύσκολα τη διακρίνεις από τη θάλασσα. Το εσωτερικό είναι απλό: μερικά τμήματα τοιχογραφιών στους τοίχους του παρεκκλησίου, ένας τρούλος, σιωπή.

Κάποιος προσευχήθηκε εδώ τον 11ο αιώνα. Κάποιος ζωγράφισε τοιχογραφίες εδώ τον 13ο. Κάποιος ερχόταν εδώ επί αιώνες — μέσα από τη βενετική Κρήτη, την οθωμανική, τους δύο πολέμους — και άναβε κερί στο όνομα του Παύλου από την Ταρσό.

Ο ιστορικός οφείλει να πει: δεν γνωρίζουμε αν ο Παύλος ήταν εδώ. Αλλά η εκκλησία υπάρχει. Και αντέχει.

Καινή Διαθήκη, Πράξ. 27:1–28:1 (το ταξίδι στη Ρώμη, η Κρήτη, ο Ευρακύλων, η Μάλτα).

Τιτ. 1:5 και η διαμάχη για την αυθεντικότητα: Fiore, Benjamin. «Titus, Letter to.» Στο: Freedman, D.N. (επιμ.), Anchor Bible Dictionary, τ. 6. New York: Doubleday, 1992, σ. 605–607· USCCB, Introduction to the Letter of Paul to Titus, usccb.org.

Smith, James. The Voyage and Shipwreck of St. Paul. London: John Murray, 1848. Κλασική ναυτική μελέτη· τέταρτη έκδοση 1880.

Spratt, Thomas Abel Brimage. Travels and Researches in Crete. London: John van Voorst, 1865, τ. 2.

Thomas, John Philip· Constantinides Hero, Angela (επιμ.). Byzantine Monastic Foundation Documents. Dumbarton Oaks Studies 35. Washington D.C.: Dumbarton Oaks, 2000. Τ. 1, αρ. 8: Testament of John Xenos, μτφρ. Gianfranco Fiaccadori, σ. 143–147.

Oikonomou, Sophia. The Life of Ioannes Xenos: Critical Edition and Commentary. Διδακτορική διατριβή, King's College London, 1999. Διαθέσιμη στο αποθετήριο KCL: kclpure.kcl.ac.uk.

Andrianakis, Michalis. «Aghios Ioannis Xenos and His Cult.» Στο: Routes of Faith in the Medieval Mediterranean. Thessaloniki: European Centre of Byzantine and Post-Byzantine Monuments, 2008, σ. 256–268.