Kościół z kataloguKościół Agios PavlosZobacz wpis w katalogu →
Wrzesień lub październik, rok 59 albo 60 naszej ery — datacja zależy od przyjętej chronologii życia Pawła, a ta jest przedmiotem sporu. Aleksandryjski statek zbożowy walczy z wiatrem wzdłuż południowego wybrzeża Krety. Na pokładzie, między setnikiem Juliuszem a resztą więźniów transportowanych do Rzymu, stoi człowiek, który trzy razy przeżył rozbicie statku i jedną dobę spędził dryfując na otwartym morzu. Człowiek ten mówi: nie płyńmy dalej. Nikt go nie słucha.
To jest jedyne miejsce w Nowym Testamencie, gdzie Kreta pojawia się z pewnością. Wszystko inne jest kwestią interpretacji.
Dobre Przystanie — geografia pewności
Dzieje Apostolskie 27 to dokument wyjątkowy w literaturze starożytnej. Anonimowy narrator — tradycja przypisuje mu Łukasza, współczesna biblistyka jest ostrożniejsza — opisuje podróż morską z precyzją, która od stuleci fascynuje historyków żeglugi. Nazwy portów, kierunki wiatrów, głębokości sondowania, sposób cumowania statku w czasie burzy: szczegóły te są tak dokładne i tak spójne z tym, co wiemy o pierwszowiecznej żegludze śródziemnomorskiej, że Ernest Renan w XIX wieku i James Smith w swoim klasycznym studium Voyage and Shipwreck of St. Paul (1848) niezależnie doszli do wniosku, że tekst musiał zostać napisany przez naocznego świadka lub na podstawie jego relacji.
Statek płynął z Miry w Licji kursem zachodnim ku Italii. Wiatr z północnego zachodu nie pozwolił trzymać prostej drogi — kapitan musiał zejść pod osłonę wyspy, płynąć wzdłuż jej południowego brzegu. "Z trudnością dotarliśmy do miejsca zwanego Kaloi Limenes, w pobliżu miasta Lasaia" (Dz 27:8).
Kaloi Limenes — Dobre Przystanie. Port ten istnieje do dziś pod tą samą nazwą, na południowym wybrzeżu Krety, około ośmiu kilometrów na wschód od przylądka Matala. Identyfikacja jest pewna. Potwierdzenie przyszło empirycznie: kapitan Thomas Abel Brimage Spratt, badając wybrzeże Krety w 1853 roku, odnotował, że zimowe wiatry ze wschodu i południowego wschodu wpadają wprost do zatoki — dokładnie tak jak sugeruje tekst Dziejów mówiąc, że port nie nadaje się do zimowania. Niedaleko, wśród zabudowań niewielkiej wsi, stoją ruiny wczesnobizantyjskiej kaplicy — tradycja lokalna wiąże ją z pobytem Pawła, ale archeologia nie jest w stanie ani potwierdzić, ani zaprzeczyć tej atrybucji.
Paweł radził zimować w Dobrych Przystaniach. Setnik posłuchał kapitana i właściciela statku. Odpłynęli ku Fenikowi — portowi na zachodnim wybrzeżu Krety, który uczeni identyfikują z okolicami dzisiejszego Loutro lub zatoki Fineka przy przylądku Mouros. Nigdy tam nie dotarli. Wiatr z północnego wschodu, zwany Eurakylon — termin będący hybrydem greckiego euros i łacińskiego aquilo, niewystępujący w żadnym innym starożytnym tekście — zepchnął statek ku Malcie. Kreta zniknęła za horyzontem.
Więzień miał rację. Ale to osobna historia.
Drugie pytanie — misja
Tu zaczyna się problem.
Gdyby Dzieje Apostolskie były jedynym źródłem, sprawa byłaby prosta: Paweł był na Krecie raz, jako więzień, przez kilka dni, i żadnej misji ewangelizacyjnej nie prowadził. Kreta była dla niego tylko przeszkodą pogodową na trasie do Rzymu.
Ale jest jeszcze List do Tytusa.
Tytus 1:5 brzmi: "W tym celu zostawiłem cię na Krecie, żebyś uporządkował to, czego jeszcze brakuje, i ustanowił w każdym mieście prezbiterów, jak ci nakazałem." Zdanie to zakłada, że Paweł był na Krecie z misją ewangelizacyjną — że działał tu wystarczająco długo, by powstały wspólnoty wymagające organizacji, że zostawił tam swojego współpracownika, że pisał do niego z instrukcjami.
Jeśli ten list jest autentyczny, Paweł odwiedził Kretę dwukrotnie: raz jako więzień (Dz 27), raz jako misjonarz — po zwolnieniu z pierwszego uwięzienia w Rzymie, gdzieś między rokiem 62 a 64.
Jeśli nie jest — historia chrześcijaństwa na Krecie zaczyna się bez Pawła.
Spór o autorstwo
Listy do Tymoteusza i do Tytusa — zwane zbiorczo Listami Pasterskimi — są przedmiotem jednego z bardziej zaciekłych sporów nowotestamentowej biblistyki. Spór trwa od XIX wieku i do dziś nie jest rozstrzygnięty.
Argumenty za autentycznością: listy zawierają szczegóły biograficzne niemożliwe do zmyślenia (konkretne imiona, miejsca, okoliczności), styl jest spójny z innymi listami Pawłowymi, wczesna tradycja patrystyczna przyjmowała ich autentyczność bez zastrzeżeń.
Argumenty przeciw: słownictwo różni się od bezspornie Pawłowych listów — około trzystu słów pojawia się tu i nigdzie indziej w Nowym Testamencie. Struktura organizacyjna Kościoła, jaką zakładają listy, wydaje się odpowiadać raczej II niż I wiekowi. Ton jest bardziej instytucjonalny, mniej osobisty. Największy problem: Dzieje Apostolskie, które śledzą Pawła niemal krok w krok przez jego misje, nie wspominają ani słowem o pobycie na Krecie z wolną wolą i misją ewangelizacyjną — a powinny, gdyby taki pobyt miał miejsce.
Oficjalne stanowisko Konferencji Biskupów Katolickich USA (USCCB) we wprowadzeniu do Listu do Tytusa stwierdza wprost, że Kreta jest miejscem, "w którym Paweł nigdy, zgodnie z Nowym Testamentem, nie przebywał" — co oznacza, że nawet w obrębie instytucji kościelnej akademicy dopuszczają pseudoepigraficzność tych listów.
Konsensus współczesnej biblistyki krytycznej skłania się ku pseudoepigrafowi — tekstowi napisanemu w duchu i tradycji Pawłowej przez jego uczniów, może w końcu I lub na początku II wieku. Ale "skłania się" to nie "rozstrzyga". Są poważni uczeni, którzy bronią autentyczności.
Co z tego wynika dla Krety
Jeśli List do Tytusa jest autentyczny: Paweł był na Krecie jako misjonarz, założył lub wzmocnił wspólnoty, zostawił Tytusa jako organizatora. Tradycja kościelna — Euzebiusz z Cezarei w IV w. — czyniła z Tytusa pierwszego biskupa Krety. Sieć diecezji kreteńskich, która w V i VI wieku liczyła dwadzieścia episcopatów, byłaby zakorzeniona w apostolskiej misji.
Jeśli jest pseudoepigrafem: nie wiemy, kto założył chrześcijaństwo na Krecie. Dzieje Apostolskie 2:11 wspominają mimochodem Kreteńczyków wśród słuchaczy Piotra w dzień Pięćdziesiątnicy — może tamtędy dotarła wiara na wyspę, przez diasporę powracającą z Jerozolimy. To jednak tylko spekulacja.
Jedno jest pewne: gdy w V wieku wybrzeże Krety było gęsto usiane bazylikami — a było, bo znamy ich kilkadziesiąt — nikt nie pamiętał już, kto naprawdę zaczął.
Plaża, pustelnik i kościół z kamieni
Tysiąc lat po Pawle, w roku 970 lub nieznacznie później, na Krecie urodził się Jan. Przyszedł na świat w zamożnej rodzinie we wsi Siba, którą identyfikuje się z dzisiejszym Sivas na równinie Mesara. Jako dorosły mężczyzna porzucił majątek i zaczął wędrować "od góry do góry" — jego własne słowa — przez zachodnią Kretę, fundując kościoły i klasztory wszędzie, gdzie zatrzymał go głos Boga lub wizja świętych.
Znamy go jako Agios Ioannis Xenos — Świętego Jana Obcego. Jego życie jest nam znane z dwóch źródeł: autobiografii Bios kai politeia, zachowanej w rękopisie z XV w. w Bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie oraz w Codex Cisamensis z 1703 roku — i z testamentu, który sporządził 20 września 1027 roku, potwierdzonego podpisami dwóch protospatharioi, strategów Krety, i notariusza fortu Chandax.
Ten testament — wydany naukowo przez Gianfranco Fiaccadoriego w: Byzantine Monastic Foundation Documents, Dumbarton Oaks 2000, t. 1, s. 143–147 — jest dokumentem zaskakująco krótkim. Zaledwie trzy klauzule: wszystkie moje fundacje podporządkowuję klasztorowi Myriokephala, klątwa na każdego kto to naruszy, błogosławieństwo dla każdego kto uszanuje. Żadnych wykazów. Żadnych nazw konkretnych kościołów.
I tu pojawia się problem z legendą.
Popularne opisy kościoła przy plaży Selouda jednomyślnie powtarzają: zbudowany przez Agios Ioannis Xenos, jak wspomina w swoim testamencie. To sformułowanie jest podwójnie nieprecyzyjne. Testament jest dokumentem ogólnym — nie wymienia żadnego kościoła z nazwy. Konkretne fundacje wymienia Bios, nie testament.
Przez dekady panowało przy tym przekonanie, że wzmianka o kościele Pawłowym w Bios odnosi się do zupełnie innego miejsca. Pierwsze wydanie krytyczne tekstu przygotował Hippolyte Delehaye w 1921 roku — i to on zlokalizował Pawłową fundację Xenosa w okolicach Azogyres i Palaiochory, na skrajnym zachodzie wyspy. Błąd powtórzył N.B. Tomadakis w wydaniach z 1948 i 1983–86, a za nim — w 2000 roku — Gianfranco Fiaccadori w edycji Dumbarton Oaks.
Korektę przyniosła Sophia Oikonomou w doktoracie The Life of Ioannes Xenos: Critical Edition and Commentary (King's College London, 1999) — jedynej pełnej anglojęzycznej edycji krytycznej tekstu. Oikonomou wykazała, że określenie ὀπίσω αἰγιάλ — "tylny brzeg" — odnosi się do południowego wybrzeża między Loutro a Agia Roumeli, nie do okolic Palaiochory. "Tylny brzeg" to określenie południa wyspy w odróżnieniu od dostępniejszego wybrzeża północnego, skąd przychodziły statki z Bizancjum. W komentarzu do linii 123 tekstu Bios Oikonomou identyfikuje kościół przy Selouda jako fundację Xenosa wprost: "This church built by Xenos should be identified with the small 'free-cross' domed church that still survives today in a very good condition on the seashore between Loutro and Hagia Roumeli."
Co kościół robi na tej plaży
Niezależnie od tego, kto go zbudował, kościół przy Selouda wymaga wyjaśnienia. Dlaczego tu — na niedostępnym, dzikim wybrzeżu, z dala od jakiejkolwiek osady, w miejscu, do którego można dotrzeć tylko łodzią lub godzinną wspinaczką po kamieniach?
Są dwie możliwości, i obie mogą być prawdziwe jednocześnie.
Pierwsza: tradycja lokalna, sięgająca co najmniej wczesnego średniowiecza, wiązała to wybrzeże z trasą statku z Dziejów 27. Geograficznie jest to uzasadnione — statek płynął właśnie tym brzegiem, od Dobrych Przystani ku Fenikowi, zanim uderzył eurakylon. Plaża Selouda leży dokładnie na tej trasie. Ktoś, w jakimś momencie między V a X wiekiem, uznał że właśnie tu statek mknął obok, a Paweł — więzień, przyszły apostoł, człowiek który ostrzegał i miał rację — patrzył na te skały z pokładu. To wystarczyło, by miejsce stało się święte.
Druga: Jan Xenos szukał odosobnienia. Jego autobiografia kilkakrotnie opisuje ucieczkę przed ludźmi, którzy garnęli się do niego jako do świętego i uniemożliwiali kontemplację. Wybrzeże Sfakii — najbardziej nieprzystępne w całej zachodniej Krecie — oferowało właśnie to: ciszę, morze, skały. Jeśli Xenos był tu, to nie żeby ewangelizować, lecz żeby milczeć.
Tekst Bios w linii 123 mówi dosłownie, że Xenos zbudował kościół świętego Pawła po tym, jak przez dłuższy czas przebywał w tamtym miejscu. Oikonomou dodaje interpretację motywu: Xenos wybrał to odległe miejsce nie tylko dla odosobnienia, lecz dlatego że było już uważane za święte ze względu na związek z Pawłem — "it is common for holy men to visit places where other holy men and Saints have been; it is a sort of pilgrimage." Kościół stanął tu z obu powodów naraz: pustelnik szukał ciszy, a miejsce było już naznaczone.
Kreta i Paweł — bilans
Czego możemy być pewni?
Paweł był na Krecie. Statek zatrzymał się w Kaloi Limenes jesienią roku 59 lub 60. Paweł był więźniem, nie misjonarzem. Kilka dni, najwyżej kilka tygodni — tyle, ile trwały negocjacje w sprawie dalszej żeglugi. Dzieje Apostolskie 27 to źródło pierwszorzędne, opisane przez naocznego świadka lub na jego podstawie, spójne geograficznie i nautycznie z tym, co wiemy o żegludze śródziemnomorskiej I wieku.
Czy Paweł wrócił na Kretę jako misjonarz? Zależy od tego, czy wierzysz w autentyczność Listu do Tytusa. Jeśli tak — był. Jeśli nie — nie ma na to żadnego dowodu. Współczesna biblistyka jest tu podzielona, a każde pewne twierdzenie w tę lub w tamtą stronę jest intelektualnie nieuczciwe.
Czy Paweł był przy plaży Selouda? Niemal na pewno nie. Statek minął to wybrzeże, ale nie zawijał. Legenda liczy sobie co najmniej tysiąc lat — i to jest fascynujące samo w sobie, bo pokazuje, jak miejsce może stać się święte nie przez fakt historyczny, lecz przez narrację geograficzną. Statek płynął tędy. Wystarczy.
Czy Jan Xenos zbudował kościół przy Selouda? Tak — potwierdza to tekst Bios linia 123, w identyfikacji Oikonomou (KCL 1999), która koryguje błędną lokalizację przyjętą przez wcześniejsze edycje. Testament tego nie potwierdza wprost, bo jest dokumentem ogólnym — ale Bios tak.
Epilog: co zostało
Na plaży Selouda, do której docierasz łódką z Agia Roumeli albo po godzinie marszu wzdłuż E4, stoi kościół zbudowany z kamieni tej samej plaży. Jest tak wtopiony w skały, że trudno go dostrzec z morza. Środek jest prosty: kilka fragmentów fresków na ścianach kaplicy, kopuła, cisza.
Ktoś tu modlił się w XI wieku. Ktoś malował tu freski w XIII. Ktoś przychodził tu przez wieki — przez wenecką Kretę, przez osmańską, przez obie wojny — i zapalał świecę pod wezwaniem Pawła z Tarsu.
Historyk musi powiedzieć: nie wiemy, czy Paweł tu był. Ale kościół jest. I trwa.
Novum Testamentum, Dz 27:1–28:1 (podróż do Rzymu, Kreta, Eurakylon, Malta).
Tytus 1:5 oraz debata o autentyczności: Fiore, Benjamin. "Titus, Letter to." W: Freedman, D.N. (red.), Anchor Bible Dictionary, t. 6. New York: Doubleday, 1992, s. 605–607; USCCB, Introduction to the Letter of Paul to Titus, usccb.org.
Smith, James. The Voyage and Shipwreck of St. Paul. London: John Murray, 1848. Klasyczne studium nautyczne; czwarte wyd. 1880.
Spratt, Thomas Abel Brimage. Travels and Researches in Crete. London: John van Voorst, 1865, t. 2.
Thomas, John Philip; Constantinides Hero, Angela (red.). Byzantine Monastic Foundation Documents. Dumbarton Oaks Studies 35. Washington D.C.: Dumbarton Oaks, 2000. T. 1, nr 8: Testament of John Xenos, tłum. Gianfranco Fiaccadori, s. 143–147.
Oikonomou, Sophia. The Life of Ioannes Xenos: Critical Edition and Commentary. Ph.D. dissertation, King's College London, 1999. Dostępna w repozytorium KCL: kclpure.kcl.ac.uk.
Andrianakis, Michalis. "Aghios Ioannis Xenos and His Cult." W: Routes of Faith in the Medieval Mediterranean. Thessaloniki: European Centre of Byzantine and Post-Byzantine Monuments, 2008, s. 256–268.