Czternaście twarzy z Kavallariana

Był rok 1327 lub 1328 — dokładnie nie wiadomo, bo rachuba czasu była wtedy inna. Kreteński rok liczono od stworzenia świata, więc data w inskrypcji brzmi: sześć tysięcy osiemset trzydzieści sześć. Przeliczenie na nasz kalendarz zajmuje chwilę i daje właśnie te dwie możliwości. Rok, w którym cztery rodziny z małej wioski w górach Selino postanowiły zbudować kościół.

Kavallariana leży obok Kandanos, w zagłębieniu terenu otoczonym wyższymi wzniesieniami, na wysokości około pięciuset metrów. Dziś liczy kilkadziesiąt dusz, otoczona gajami oliwnymi i suchymi murkami z kamienia. W XIV wieku była miejscem zamieszkałym, rolniczym, zupełnie zwyczajnym. Wenecja rządziła Kretą od ponad stu lat — od 1211 roku, kiedy odkupiono wyspę od Bonifacego z Montferrat za sumę, która dziś wydaje się śmieszna. Grecy, poprzedni panowie wyspy, stali się poddanymi Serenissimy. Część z nich zbuntowała się niemal od razu. Część zawarła kompromis. Większość po prostu żyła dalej, siała zboże, tłoczyła oliwę, chrzcila dzieci i grzebała umarłych.

Theotokis Kotzis, Manouel Melisourgos, Nikitas Sideris i jego krewny — albo brat, albo syn, tego nie wiemy — Demetrios Sideris należeli do tej ostatniej kategorii. Nie ma śladu, żeby walczyli z Wenecją. Nie ma śladu, żeby się z nią bratali ponad miarę. Byli zwyczajnymi ludźmi z prowincji Selino, którzy pewnego dnia zdecydowali, że chcą mieć własny kościół.

Decyzja o budowie kościoła w XIV-wiecznej Krecie nie była decyzją wyłącznie religijną. Była aktem zbiorowym, prawnym, ekonomicznym i — w pewnym sensie — politycznym. Kościół fundatorski to nie tylko miejsce modlitwy. To deklaracja obecności. To kamień węgielny pod pamięć rodu. Fundatorzy wchodzili do środka i widzieli siebie namalowanych na ścianie — nie jako abstrakcyjne postacie dewocyjne, ale jako konkretnych ludzi, rozpoznawalnych dla każdego z wioski. Ich imiona były wyryte. Ich twarze — utrwalone. Zostawali w kościele nawet po śmierci, bo kościół był najczęściej miejscem pochówku fundatorskiej rodziny.

Czterech mężczyzn z Kavallariana wybrało na patrona Archanioła Michała. Wybór nieprzypadkowy. Michał, według teologii wschodniej, to ten, który stoi przy wadze dusz w dniu Sądu Ostatecznego. Kościół dedykowany jemu to kościół, który ma pilnować duszy fundatora w chwili, gdy rozstrzyga się wszystko. Cmentarz na zewnątrz — ten sam, który istnieje do dziś — był integralną częścią planu.

Zlecili pracę malarzowi. Znamy jego imię, bo sam je zostawił — podpisał się w inskrypcji fundatorskiej z osobliwą skromnością: Ioannis, τάχα κε ζωγράφου. Ioannis, może i malarz. Ten zwrot — „może i malarz" — to nie kokieteria ani ironiczny dystans. To formuła pokory, ta sama, którą stosowali pisarze przepisujący manuskrypty, kiedy nazywali siebie „niegodnymi" i „grzesznikami". Ioannis Pagomenos był w istocie malarzem, i to znakomitym. Jego ręką są kościoły w Komitades, w Anisaraki, w Kakodiki, w Mazie, w Kavallariana. Przemierzał Selino z warsztatu do warsztatu, od zlecenia do zlecenia, być może z uczniami, być może sam. Nie wiemy, skąd pochodził. Wiemy, że był aktywny w latach dwudziestych i trzydziestych XIV wieku, i że gdziekolwiek pracował, zostawiał coś lepszego niż zastał.

W środku kościół jest jednonawowy — wydłużona sala nakryta kolebką, trzy ślepe arkady po każdej ze stron. Mały, jak większość kościołów wiejskich Selino. Wyobraźmy sobie, jak wyglądał tuż po ukończeniu, zanim siedem wieków zdążyło zrobić swoje. Tynk świeży, farby nasycone. W absydzie Pantokrator — poważna, frontalna twarz Chrystusa, wzrok wprost na wchodzącego. Poniżej strefa hierarchów w szachownicowych omoforionach. Na sklepieniu rozłożony cykl chrystologiczny: Zdrada Judasza, Przemienienie, Spotkanie w Świątyni, Wniebowstąpienie. Na ścianie południowej, w ślepej arkadzie, Święty Jerzy na koniu — złota zbroja, złote tło, koń w galopie.

I w środkowych arkadach — oni. Czternaście twarzy.

Na ścianie północnej Theotokis Kotzis z żoną Anną i dziećmi. Sam Theotokis wybrał strój grecki — hypokamison, wierzchnia szata, żadnych zachodnich ozdób. Może to było świadome. Może malarz po prostu tak go namalował. Może Kotzis był starszym człowiekiem, który nie chciał mi-parti. Obok niego Anna — głowa przykryta, twarz spokojna, gest rąk złożonych. Ich syn Manouel stoi między rodzicami z rękami skrzyżowanymi na piersi — ten gest w konwencji bizantyjskiej oznacza, że osoba była już martwa w chwili malowania portretu. Chłopiec umarł przed ukończeniem kościoła. Dalej Theodoros, Georgios, Michał — trzej młodzi mężczyźni bez brody, czyli nieżonaci. I bezimienna kobieta, której imię nie przetrwało, bo tynk w tym miejscu odpadł.

Na ścianie południowej Manouel Melisourgos z żoną i małą córką. Nikitas Sideris z żoną Kateriną. Demetrios — bez nazwiska, co znaczy, że to Sideris, ale nie głowa rodu. Może syn Nikitasa, może brat. Dwie kobiety na wolutach arkady, których imiona się nie zachowały. Wszyscy mężczyźni z tej grupy noszą mi-parti: tkaniny w szachownicę albo w poziome lub ukośne pasy, kolory heraldyczne, moda zachodnia. Badaczka Angeliki Lymberopoulou, autorka monografii o tym kościele, zwraca uwagę, że taki strój nie musiał oznaczać identyfikacji z wenecką kulturą. Mi-parti był modny, był prestiżowy, być może kopiowano go z tkanin importowanych przez weneckich kupców. Świadczył o zamożności i znajomości świata — nie o wyrzeczeniu się greckości.

Między tymi dwiema grupami — inskrypcja.

Inskrypcja jest wyryta na tynku pod sceną fundatorską na ścianie południowej. Gerola przepisał ją na początku XX wieku, kiedy była jeszcze czytelna. Tekst mówi: kościół Archanioła Michała powstał „w czasie panowania naszych wielkich i panów weneckich" — τῶν μεγάλων κε ἀφέντον ἡμῶν Βενετηκῶν.

To zdanie nie ma odpowiednika w żadnej innej kreteńskiej inskrypcji kościelnej tego okresu. Nigdzie indziej Wenecjanie nie są nazwani „wielkimi i panami". W dziesiątkach innych inskrypcji fundatorskich z XIV-wiecznej Krety ich obecność jest zaznaczana formułą neutralną — jako ramy chronologiczne, tło historyczne, pejzaż. Tu są „wielkimi i panami". Naszymi.

Dlaczego?

Lymberopoulou rozważa to pytanie ostrożnie i nie daje jednoznacznej odpowiedzi, co jest uczciwe, bo jednoznaczna odpowiedź nie istnieje. Jedną możliwość można odrzucić od razu: to nie był odruch. Inskrypcja fundatorska to tekst przemyślany, często komponowany przy udziale kapłana lub notariusza, zatwierdzany przez fundatorów. Każde słowo miało znaczenie. Ktoś — może sam Kotzis jako głowa przedsięwzięcia, może Pagomenos, może miejscowy kleryk — zdecydował, że Wenecjanie zostaną tu nazwani tym, czym się sami nazywali.

Kontekst historyczny dostarcza pewnych wskazówek. Rok 1327 leży w połowie drogi między dwoma ważnymi momentami. Dwadzieścia osiem lat wcześniej, w 1299, Wenecja zawarła ugodę z Aleksiosem Kallergisem — najpotężniejszym kreteńskim arystokratą, który przez lata prowadził zbrojną rebelię przeciw kolonizatorom. Ugoda była kompromisem: Kallergis zachował ziemię i pozycję, Wenecja zachowała wyspę. Oznaczała, że przynajmniej część kreteńskiej elity była gotowa żyć z Wenecjanami w ramach negocjowanego ładu. Czterdzieści lat po powstaniu kościoła, w latach 1363–1367, wybuchło powstanie Świętego Tytusa — jedyne w swoim rodzaju, bo po stronie buntowników stanęli nie tylko Grecy, ale i weneccy osadnicy. Kościół w Kavallariana powstał więc w stosunkowo spokojnym oknie, kiedy napięcia były uśmierzone.

Ale jest jeszcze jeden powód, prostszy i bardziej przyziemny. Fundatorzy budowali kościół jako miejsce pochówku. Chcieli, żeby stał. Żeby nie było z nim kłopotów. Żeby żaden wenecki urzędnik nie miał pretekstu do ingerencji. Małe wspólnoty wiejskie w Selino żyły daleko od Chanii i od weneckiej administracji, ale prawo działało wszędzie. Pochlebstwo wpisane w kamień to tania polisa ubezpieczeniowa. Wielcy i panowie — i niech nas w spokoju zostawią.

Nie wiem, co myślał Theotokis Kotzis, kiedy stał w gotowym kościele i patrzył na swój portret. Czy był zadowolony z podobieństwa — jeśli w ogóle coś takiego jak podobieństwo wchodziło tu w grę. Czy modlił się za syna Manuela, który umarł za wcześnie i stoi na ścianie ze skrzyżowanymi rękami. Czy patrzył na sąsiadów Siderisów po drugiej stronie nawy i myślał, że naprawdę warto było się składać wspólnie.

Kościół stoi do dziś na cmentarzu w Kavallariana. Zewnętrzne ściany są otynkowane na biało — to nowożytna interwencja, która zakryła kamień. W środku freski są mocno uszkodzone, miejscami nieczytelne. Pantokrator w absydzie zachował się szczątkowo. Jerzy na koniu — lepiej. Twarze fundatorów — różnie. Niektóre wyraźne, inne zredukowane do aureoli i konturu szaty.

Ale są. Po siedmiuset latach wciąż są na ścianie, Theotokis Kotzis i jego sąsiedzi, w swoich mi-parti i w swoich greckich szatach, z dziećmi i żonami, z imieniem malarza i z pochlebstwem dla Wenecji, które może było polisą, a może było czymś bardziej skomplikowanym — zgodą na rzeczywistość, jaką była, bo inna nie istniała.

Ioannis Pagomenos, może i malarz, zrobił swoje.

Bibliografia

Gerola, Giuseppe. Monumenti Veneti nell'Isola di Creta. T. 2. Venezia: Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, 1908.

Gerola, Giuseppe. Monumenti Veneti nell'Isola di Creta. T. 4. Venezia: Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, 1932.

Gerola, Giuseppe, i Konstantinos Lassithiotakis. Τοπογραφικός Κατάλογος των Τοιχογραφημένων Εκκλησιών της Κρήτης. Herakleion, 1961.

Lymberopoulou, Angeliki. The Church of the Archangel Michael at Kavalariana: Art and Society on Fourteenth-Century Venetian-Dominated Crete. London: Pindar Press, 2006.

Lymberopoulou, Angeliki. „Representations of Donors in the Monumental Art of Venetian Crete." W Bild und Bühne: Festschrift für Vasiliki Tsamakda, red. V. Tsamakda, 209–218. 2020.