Kościół Archangelos Michail

W roku 1327 lub 1328 cztery rodziny z wioski Kavalariany — Theotokis Kotzis, Manouel Melisourgos oraz Nikitas i Demetrios Sideris — złożyły się na budowę i wyposażenie kościoła. Zlecili przy tym pracę malarzowi, którego znamy z imienia: Ioannis Pagomenos, podpisujący się z charakterystyczną bizantyjską skromnością jako „może i malarz" (τάχα κε ζωγράφου). Pagomenos był najbardziej płodnym artystą XIV-wiecznego Selino — jego ręki dziełem są kościoły w Komitades, Anisaraki, Kakodiki, Kavalariany i wielu innych wioskach. Tutaj zostawił jeden ze swoich najlepiej zachowanych zestawów portretów fundatorów. Czternaście postaci — mężczyźni, kobiety, dzieci — patrzy na nas ze ścian środkowych ślepych arkad po stronie północnej i południowej. Podzieleni na dwie grupy po siedem, ustawieni symetrycznie, tworzą coś wyjątkowego w skali całej Krety: rodzinną galerię portretową wkomponowaną bezpośrednio w program ikonograficzny kościoła. Ścianę północną zajmuje rodzina Kotzisów — Theotokis z żoną Anną i dziećmi; ścianę południową — Melisourgos i Siderisowie. Kobiety mają przykryte głowy, co w byzantyjskiej konwencji oznacza wiek dojrzały, zamęście lub wdowieństwo; dziewczynki noszą włosy rozpuszczone. Mężczyźni oprócz samego Theotokisa Kotzisa, który wybrał strój byzantyjski, są ubrani w mi-partie — tkaniny z szachownicą lub pasami w kolorach heraldycznych, modę łączącą oba światy wyspy. Między grupami umieszczono inskrypcję, której nie znajdziemy nigdzie indziej w kreteńskiej epigrafii: fundatorzy zwracają się do władców weneckich jako do „wielkich i panów" (μεγάλων κε ἀφέντον). W epoce, gdy stosunki między Grekami a Wenecjanami były z reguły napięte, takie sformułowanie brzmiało jak dyplomatyczny ewenement. Badaczka Angeliki Lymberopoulou, która kościołowi w Kavalariany poświęciła swoją monografię doktorską, ostrożnie sugeruje, że mamy tu do czynienia nie z podlizywaniem się kolonizatorom, lecz z pragmatyczną strategią wspólnoty, która — budując kościół jako miejsce spoczynku rodzin fundatorów — dbała o to, by być po dobrej stronie władzy. Wnętrze jest jednonawowe, nakryte kolebką wspartą na czterech sfendoniach, z trzema ślepymi arkadami po każdej ze stron. W absydzie szczątkowo zachowany Pantokrator, otoczony scenami hierarchów. Na ścianie południowej — w ślepej arkadzie — Święty Jerzy na koniu, złota zbroja na złotym tle: wojownik i patron. Program Lassithiotakisa wymienia ponadto Zwiastowanie, Przemienienie, Wniebowstąpienie, Zdradę Judasza, Chrystusa na piersi oraz szereg świętych — Konstantyna, Tytusa, Cyryla, Sofię, Focjusza, Polikarpa, Eleuterosa. Kościół stoi na cmentarzu, co nie jest przypadkiem: Archanioł Michał waży dusze na Sądzie Ostatecznym. Fundatorzy wiedzieli, dokąd chcą trafić — i upewnili się, że odpowiedni patron jest pod ręką.