Η στιγμή που ο ουρανός σχίζεται. Η Βάπτιση του Χριστού στην εικονογραφία

Όταν στεκόμαστε μπροστά σε μια τοιχογραφία της Βάπτισης του Κυρίου, αρχίζουμε πάντα από το ίδιο σημείο: από το κέντρο, εκεί όπου ο Χριστός στέκεται στα νερά του Ιορδάνη. Όχι επειδή αυτό είναι το συνθετικό κέντρο — αν και, φυσικά, είναι — αλλά επειδή ολόκληρη η σκηνή έχει οικοδομηθεί γύρω από μία φράση από το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο: «καὶ εὐθὺς ἀναβαίνων ἐκ τοῦ ὕδατος εἶδεν σχιζομένους τοὺς οὐρανούς» — «και αμέσως, καθώς ανέβαινε από το νερό, είδε τους ουρανούς να σχίζονται» (Μκ 1,10).

Ο Μάρκος δεν γράφει ότι «ο ουρανός άνοιξε». Γράφει ότι οι ουρανοί σχίζονται — σχιζομένους. Δεν πρόκειται για απαλό άνοιγμα ούτε για ποιητική μεταφορά, αλλά για λέξη που περιγράφει μια βίαιη ρήξη. Το ίδιο ρήμα θα εμφανιστεί στον Μάρκο μόνο μία ακόμη φορά, στον θάνατο του Χριστού, όταν το καταπέτασμα του ναού «σχίζεται» (ἐσχίσθη, Μκ 15,38). Η εικονογραφία το αισθάνεται αυτό με απόλυτη ακρίβεια. Γι’ αυτό ο ουρανός στις σκηνές της Βάπτισης δεν είναι ποτέ ειδυλλιακό τοπίο, αλλά ρωγμή, τομή, γεωμετρικό άνοιγμα του χώρου. Ακριβώς μέσα σε αυτή την πληγή ανάμεσα στον γήινο και τον ουράνιο κόσμο αρχίζει όλο το εικονογραφικό παιχνίδι.

Ο Χριστός είναι ημίγυμνος — πάντα. Οι βυζαντινοί ζωγράφοι δεν το έκαναν αυτό για εντύπωση ούτε από αγάπη προς τον ρεαλισμό. Αυτή η γυμνότητα λέει κάτι πολύ συγκεκριμένο: Εκείνος μπαίνει στο νερό όχι ως αμαρτωλός, αλλά ως Αυτός που, όπως γράφει ο Παύλος, «ἑαυτὸν ἐκένωσεν», «άδειασε τον εαυτό του» (Φιλ 2,7). Στην εικονογραφία δεν κάνει καμία βίαιη κίνηση· δεν γονατίζει, δεν βυθίζεται — στέκεται ήρεμα, όρθιος, σαν να μη βρίσκεται σε ποταμό, αλλά στο ίδιο το κέντρο της ύλης. Αυτό δεν είναι τυχαίο, αλλά συνέπεια της βιβλικής λογικής: τα Ευαγγέλια δεν λένε ποτέ ότι ο Ιησούς «καθαρίστηκε». Λένε μόνο ότι μπήκε στα νερά του Ιορδάνη. Η χριστιανική Ανατολή το διαβάζει με τρόπο απολύτως σαφή: δεν είναι ο Χριστός που αγγίζεται από το νερό, αλλά το νερό που αγγίζεται από Αυτόν. Η λειτουργία των Θεοφανείων το διατυπώνει χωρίς περιττές λεπτότητες: «Αγιάζοντας τα νερά, αγιάζεις όλη τη φύση».

Στην αριστερή πλευρά, ο Ιωάννης σκύβει προς Αυτόν. Σε κάθε τοιχογραφία θα δεις την ίδια λογική: ο Ιωάννης πάντα σκύβει, ο Χριστός πάντα στέκεται όρθιος. Δεν είναι ζήτημα αισθητικής, αλλά ερμηνείας. Ο ίδιος ο Ιωάννης εξηγεί αυτή τη σχέση όταν λέει: «Αυτός που έρχεται ύστερα από μένα είναι μπροστά από μένα» (Ιω 1,27). Το χέρι του είναι απλωμένο, αλλά ποτέ δεν θυμίζει τη χειρονομία ιερέα που τελεί βάπτισμα. Ούτε το βιβλικό κείμενο το υπονοεί: δεν υπάρχει τύπος, δεν υπάρχει προσευχή, δεν υπάρχει μυστηριακή πράξη. Υπάρχει μόνο μια χειρονομία υπόδειξης και η φράση: «Ιδού ο Αμνός του Θεού» (Ιω 1,29). Η εικονογραφία το φυλάει αυτό με αυστηρότητα, ώστε να μη δημιουργηθεί η εντύπωση ότι ο Ιωάννης κάτι «τελεί». Εκείνος μόνο μαρτυρεί.

Και έπειτα το βλέμμα ανεβαίνει φυσικά προς τα πάνω. Σε κάθε εικονογραφία της Βάπτισης — σε κάθε μία — ο ουρανός είναι ανοιχτός. Όχι ως γαλάζιο παράθυρο, αλλά ως φωτεινή, συχνά γεωμετρική μορφή, από την οποία κατεβαίνει μια ακτίνα. Μπορεί να είναι μία ή να χωρίζεται, καμιά φορά τελειώνει σε μια μικρή σφαίρα, καμιά φορά αγγίζει απευθείας το νερό. Δεν είναι «ειδικό εφέ», αλλά οπτικοποίηση της φωνής του Πατέρα. Τα Ευαγγέλια μιλούν καθαρά: η φωνή έρχεται από τον ουρανό. Η εικόνα δεν προσπαθεί να τη «ζωγραφίσει», αλλά δείχνει την είσοδό της στον χώρο του κόσμου. Έτσι η σκηνή γίνεται φανερά τριαδική: ο Πατέρας μιλά, ο Υιός στέκεται στα νερά, το Πνεύμα κατεβαίνει «ὡς περιστεράν» — σαν περιστέρι. Το ελληνικό κείμενο δεν λέει ότι το Πνεύμα ήταν περιστέρι· λέει ότι κατεβαίνει με τρόπο όμοιο με την κίνηση ενός περιστεριού — ήρεμα, χωρίς θόρυβο, χωρίς βία. Η εικόνα απλοποιεί τη μεταφορά, αλλά δεν προδίδει το νόημά της.

Μόνο τότε ο θεατής αρχίζει να προσέχει τους αγγέλους στη δεξιά πλευρά. Σχεδόν πάντα στα δεξιά, σπάνια στα αριστερά. Είναι η πλευρά της δόξας, η λειτουργική πλευρά. Οι άγγελοι κρατούν λευκά υφάσματα όχι για να «εξυπηρετήσουν» πρακτικά τον Χριστό, αλλά ως σημείο ετοιμότητας και αναμονής. Είναι εικόνα κοσμικής διακονίας. Τα Ευαγγέλια σιωπούν για αγγέλους στη Βάπτιση, αλλά η εικονογραφία συμπληρώνει αυτό που προκύπτει από τη θεολογία: αφού αποκαλύπτεται η Τριάδα, ο ουρανός δεν μπορεί να παραμείνει αδρανής.

Με τον καιρό αρχίζουμε να βλέπουμε καλύτερα και να παρατηρούμε λεπτομέρειες που εύκολα περνούν απαρατήρητες. Οι βράχοι στα πλάγια της σκηνής είναι κοφτά σπασμένοι, αφύσικοι, σχεδόν επιθετικοί στη μορφή τους. Δεν πρόκειται για προσπάθεια ρεαλιστικού τοπίου, αλλά για πλαίσιο της θεοφάνειας. Στη βιβλική φαντασία οι βράχοι αντιδρούν στην παρουσία του Θεού: τρέμουν, σχίζονται, υποχωρούν. Με αυτόν τον τρόπο η εικόνα δείχνει ότι η αποκάλυψη αγγίζει όχι μόνο τον άνθρωπο, αλλά ολόκληρο τον κόσμο.

Τα περισσότερα, όμως, συμβαίνουν χαμηλά, στα νερά του Ιορδάνη. Εκεί αρχίζουν οι παραλλαγές. Μερικές φορές το νερό είναι γεμάτο ψάρια — η πιο απλή εικόνα του φυσικού κόσμου που αναγνωρίζει τον Δημιουργό του. Μερικές φορές τέρατα φεύγουν από το νερό, παραπέμποντας στις ψαλμικές εικόνες της καθυπόταξης του χάους: «Εσύ συνέτριψες τα κεφάλια των δράκοντων στα νερά» (Ψαλμ 74,13). Η Βάπτιση του Χριστού διαβάζεται τότε ως νίκη πάνω στην αρχέγονη αταξία, την ίδια που η Γένεση ονομάζει tehom.

Υπάρχει και η πιο εκλεπτυσμένη παραλλαγή: στα πόδια του Χριστού εμφανίζονται οι προσωποποιήσεις του Ιορδάνη και της Θάλασσας. Δεν πρόκειται για φαντασία των καλλιτεχνών ούτε για «παγανιστική προσθήκη», αλλά για κυριολεκτική οπτικοποίηση του Ψαλμού 114: «Η θάλασσα είδε και έφυγε, ο Ιορδάνης γύρισε πίσω». Τα κρητικά εργαστήρια χρησιμοποιούσαν διαφορετικές γλώσσες εικόνας: άλλα μιλούσαν για το χάος, άλλα για τον κόσμο, και άλλα ένωναν και τα δύο ταυτόχρονα.

Στην αριστερή όχθη της σκηνής εμφανίζεται καμιά φορά μια σχεδόν ανεπαίσθητη λεπτομέρεια: ένα τσεκούρι στη ρίζα του δέντρου. Είναι η ηχώ της πλήρους και αυστηρής φράσης του Ιωάννη του Βαπτιστή: «Ήδη το τσεκούρι βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων. Κάθε δέντρο λοιπόν που δεν κάνει καλό καρπό κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά» (Μτ 3,10). Η Θεοφάνεια εδώ δεν είναι μόνο αποκάλυψη δόξας· φέρει μέσα της και την προαναγγελία της κρίσης. Γι’ αυτό το μοτίβο εμφανίζεται σπάνια, προσεκτικά, αλλά σταθερά.

Υπάρχουν επίσης τοιχογραφίες στις οποίες δίπλα στον Ιωάννη στέκεται ο Ησαΐας με ειλητάριο και τα λόγια: «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω» (Ησ 40,3). Σε τέτοιες αποδόσεις, η σκηνή παύει να είναι επεισόδιο από το Ευαγγέλιο και γίνεται συμπυκνωμένη κατήχηση, όπου η προφητεία, η μαρτυρία και η εκπλήρωση συναντιούνται σε μία εικόνα.

Όταν λοιπόν κοιτάζουμε την εικονογραφία της Βάπτισης, δεν βλέπουμε «βάπτισμα» με αφηγηματική έννοια. Βλέπουμε θεολογία συμπυκνωμένη σε εικόνα: τον Χριστό που αγιάζει την ύλη· το Πνεύμα που κατεβαίνει· τον Πατέρα που μιλά· τον Ιωάννη που μαρτυρεί· τους αγγέλους που αναμένουν· τους βράχους που τρέμουν· τα νερά που υποχωρούν.

Όλα αυτά μαζί δεν δημιουργούν μια μικρή σκηνή από το Ευαγγέλιο, αλλά μια εικόνα της νέας δημιουργίας. Η Βάπτιση του Χριστού δεν είναι εδώ απλώς η αρχή της δημόσιας δράσης Του, αλλά η στιγμή κατά την οποία ο κόσμος τακτοποιείται εκ νέου — και γι’ αυτό κάθε λεπτομέρεια, από τον σχισμένο ουρανό μέχρι ένα μόνο ψάρι που φεύγει, έχει τη θέση της, την πηγή της και την ιστορία της.

Βιβλιογραφία

Εικονογραφία και θεολογία της εικόνας

Ouspensky, Leonid, και Vladimir Lossky. The Meaning of Icons. Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press, 1982. Sendler, Egon. L'icône, image de l'invisible: éléments de théologie, esthétique et technique. Μετάφραση A. Rajca. Paris: Desclée de Brouwer, 1981. Jensen, Robin Margaret. Baptismal Imagery in Early Christianity: Ritual, Visual, and Theological Dimensions. Grand Rapids: Baker Academic, 2012.

Ανατολική θεολογία του βαπτίσματος

Schmemann, Alexander. Of Water and the Spirit: A Liturgical Study of Baptism. Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press, 1974.

Ερμηνεία της Γραφής

Marcus, Joel. Mark 1–8: A New Translation with Introduction and Commentary. New York: Doubleday, 2000.

Φιλοσοφία της εικόνας

Florensky, Pavel. Iconostasis. Μετάφραση D. Sheehan και O. Andrejev. Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press, 1996.