Σημειώσεις πεδίου και κείμενα για τις εκκλησίες της Κρήτης: τις τοιχογραφίες, τους ζωγράφους, τις επιγραφές και τους ανθρώπους γύρω τους.
Kandia, rok 1566. Pewien młody malarz postanawia sprzedać obraz, a kupca szuka w dość nietypowy sposób: organizuje loterię. Potrzebuje na to zgody weneckich władz i dlatego ślad po całym przedsięwzięciu trafia do archiwów. Ot, jeszcze jedna historia z życia dawnej Krety. Tyle że od tego niepozornego dokumentu zaczyna się opowieść, która zaprowadzi nas z Kandii przez Wenecję i Rzym, a potem jeszcze dalej.
Μισό αιώνα πριν τον Παγωμένο, κάποιος ζωγράφιζε ήδη εδώ — χωρίς όνομα, χωρίς φήμη, για έναν μοναχό που ήθελε απλώς το δικό του εκκλησάκι. Περίμενα δέκα χρόνια για να το δω με τα μάτια μου.
Στον κατάλογο
Όταν ένας γνήσιος Κρητικός χάσει κάτι, δεν αρχίζει να ψάχνει στα απολεσθέντα ούτε κάνει ανάρτηση σε κάποια τοπική ομάδα του Facebook. Ο γνήσιος Κρητικός πηγαίνει στην κουζίνα και αρχίζει να φτιάχνει μια πίτα, τη φανουρόπιτα.
Ένα όνομα, δύο γλώσσες, και μια μετάφραση που άλλαξε την πορεία της θεολογίας — πριν καν κάποιος πιάσει στο χέρι το πινέλο.
Στον κατάλογο
Κρυμμένος μέσα στους θάμνους, λες κι έχει ακόμα κάτι να κρύψει. Στο πρώτο μισό του 14ου αιώνα, δύο ζωγράφοι άφησαν εδώ την υπογραφή τους. Χρειάστηκε να περάσουν εφτά αιώνες για να ξαναδεί το φως του ήλιου το περιεχόμενο αυτής της επιγραφής.
Στον κατάλογο
Υπάρχει μια στιγμή, όταν κοιτάζεις μια παλιά τοιχογραφία, κατά την οποία το μάτι γνωρίζει ήδη περισσότερα απ’ όσα έχει προλάβει να ονομάσει ο νους. Στην αρχή βλέπεις μόνο ένα οβάλ σχήμα — φωτεινό, πυρακτωμένο, ξεκάθαρα στο κέντρο — και μια μορφή στα λευκά, που στέκεται μέσα του τόσο ήρεμα, σαν να ήταν το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο να στέκεσαι στο κέντρο μιας έκρηξης φωτός. Μόνο ύστερα από λίγο έρχεται η αναγνώριση: δεν πρόκειται για μία σκηνή, αλλά για τρεις σκηνές ταυτόχρονα, ζωγραφισμένες στον ίδιο τοίχο, από το ίδιο χέρι, ανάμεσα στα ίδια πρόσωπα — μόνο που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές στιγμές του χρόνου, τις οποίες ο ζωγράφος, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, ένωσε σε μία εικόνα.
Λίγα μόλις μέτρα από το κρεβάτι μου στέκεται εδώ και χρόνια ο μικρός Άγιος Αθανάσιος — με την κόλαση επιγεγραμμένη σαν πινακίδα, αμαρτωλούς δαγκωμένους από φίδια και την Οσία Μαρία, από την οποία πήρε το όνομά του το φαράγγι της Σαμαριάς.
Στον κατάλογο
Η ιστορία ενός αγίου που δεν έχτιζε εκκλησίες και δεν έκανε θαύματα. Έχτιζε κοινότητες που άντεξαν χίλια χρόνια.
Για σχεδόν έναν αιώνα, ναυτικοί, έμποροι και αξιωματούχοι χάρασσαν τα ονόματά τους στον σοβά αυτής της εκκλησίας. Εξήντα έξι εγγραφές ανάμεσα στα 1514 και 1608. Ένα ντοκουμέντο κίνησης, όχι ευσέβειας.
Στον κατάλογο
Το 1327, τέσσερις οικογένειες από ένα ορεινό χωριό του Σελίνου έκτισαν εκκλησία, προσέλαβαν ζωγράφο και χάραξαν στην πέτρα μια φράση που κανείς πριν από αυτούς δεν είχε τολμήσει να γράψει. Επτακόσια χρόνια αργότερα, τα πρόσωπά τους είναι ακόμη στον τοίχο.
Στον κατάλογο
Στις 29 Μαΐου 1453 η Κωνσταντινούπολη έπεσε. Για πολλούς αυτό σήμαινε το τέλος του βυζαντινού κόσμου. Για την Κρήτη όμως ήταν η αρχή μιας εξαιρετικής περιόδου πνευματικής, καλλιτεχνικής και πολιτιστικής ακμής.
Σε ξεχασμένα ξωκλήσια της Κρήτης, δίπλα σε εικόνες και κεριά, κρέμονται ασημένια τάματα, παιδικά παπουτσάκια, πατερίτσες και μπαστούνια. Δεν είναι διακοσμητικά. Είναι υλικά ίχνη από παρακλήσεις, φόβους, ευγνωμοσύνη και ελπίδα — μικρά έντυπα αιτήσεων προς τον ουρανό.
Στην Κρήτη οι πολιτισμοί έρχονταν και έφευγαν. Οι Μινωίτες, οι Μυκηναίοι, οι Ρωμαίοι, οι Βενετοί και οι Οθωμανοί άφησαν πίσω τους παλάτια, τείχη, γραφές, πολέμους και φόρους. Οι γάτες τα παρακολουθούσαν όλα από ζεσταμένους στον ήλιο τοίχους — και έμειναν.