Anisaraki, kościół Świętej Anny

Gdy ten kościół powstawał, Europa stała w obliczu jednej z największych katastrof w swojej historii. Czarna Śmierć, która dotarła na Sycylię w 1347 roku na genueńskich statkach z Krymu, przetoczyła się przez kontynent z prędkością i okrucieństwem, jakiego nikt nie potrafił przewidzieć ani zrozumieć. W ciągu kilku lat wymarła jedna trzecia ludności Europy. W Polsce Kazimierz Wielki konsolidował królestwo i kodyfikował prawo, budując państwo, które miało przetrwać wieki. We Francji trwała właśnie wojna stuletnia — Anglicy i Francuzi wykrwawiali się nawzajem, a dżuma zabijała bez różnicy obu stron. W Bizancjum Jan VI Kantakuzen toczył wojnę domową z Janem V Paleologiem, nie wiedząc jeszcze, że imperium, które usiłuje utrzymać, ma przed sobą zaledwie sto lat istnienia. Na Bałkanach Stefan Duszan budował serbskie imperium, które w chwili swojej świetności rozciągało się od Dunaju po Peloponez — i które rozpadnie się równie gwałtownie, jak powstało.

Za oceanem Majowie i Aztekowie rozwijali swoje kalendarze, świątynie i rytuały, nie wiedząc o istnieniu Europy. W Chinach dynastia Ming dopiero miała zastąpić mongolską Yuan, a w Persji wciąż żywa była tradycja mistycznej poezji Rumiego, który umarł niecałe sto lat wcześniej. A tutaj, na Krecie — wyspie, która od ponad stu lat znajdowała się pod panowaniem Wenecjan — powstawał niewielki kościółek Agia Anna, prosty i kamienny, w maleńkiej osadzie Anisaraki, wśród pól i oliwnych gajów. Był rok 1352.

Freski i program ikonograficzny

Gdy spojrzymy dziś na jego wnętrze, widzimy przestrzeń małą — poniżej dwudziestu metrów kwadratowych — ale wypełnioną z niezwykłą konsekwencją. Kościół jest jednonawowy, sklepiony kolebkowo, bez kopuły, bez naw bocznych. Dwie ślepe arkady w ścianie północnej i południowej nieco poszerzają wnętrze, nadając mu oddech, którego nie spodziewamy się po tak skromnej bryle. Uwagę zwraca ikonostas — murowany i malowany, jeden z nielicznych zachowanych tego typu na całej Krecie.

Program malarski jest wyjątkowy. Zachodnia połowa sklepienia poświęcona jest w całości dzieciństwu Marii — siedem scen, od narodzin aż po Wprowadzenie do Świątyni, bez żadnej przerwy na wątki ewangeliczne. Jedynym wyjątkiem jest Ukrzyżowanie w tympanonie zachodniej ściany. To rzadka, niemal niespotykana w jednonawowych kościołach Krety decyzja ikonograficzna — i nieprzypadkowa. Bo tutaj bohaterką nie jest Maria. Jest nią Anna.

Każda scena tego cyklu jest tak skomponowana, żeby to Anna zajmowała miejsce centralne. To ona prowadzi procesję podczas Wprowadzenia do Świątyni, wyprzedzając wszystkich. To ona dominuje w scenie narodzin — do tego stopnia, że malarz opatrzył ją tytułem Η ΓΕΝΗΣΙΣ ΤΗΣ ΑΝΗΣ, Narodziny Anny, a nie Narodziny Marii. Wygnanie Joachima nosi tytuł Η ΕΞΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ — formuła nieznana gdzie indziej w malarstwie monumentalnym, prawdopodobnie inwencja samego malarza, który w ten sposób dramatyzuje ból rozłąki i przygotowuje widza na radość powrotu. Nawet w scenach, gdzie Anna odgrywa rolę drugorzędną wobec liturgicznego porządku, jest wyraźnie wyżej niż pozostałe postaci — dosłownie, malarsko — jakby kościół sam w sobie był jej portretem.

Freski wykonało dwóch malarzy, co ustalono na podstawie analizy stylistycznej i technicznej. Obaj należeli do szkoły lub kręgu Ioannisa Pagomenosa, czternastowiecznego malarza, którego sygnowane dzieła zachowały się w kilkunastu kościołach zachodniej Krety. Pierwszy, zdolniejszy i dojrzalszy — prawdopodobnie niejaki Nikolaos, bliski współpracownik Pagomenosa — odpowiadał za ikonostas i sanktuarium. Jego figury są harmonijne, proporcjonalne, modelowane z niemal naturalistyczną precyzją. Drugi malarz, o charakterze bardziej ludowym, wykonał cykl Anny i fresk Galaktotrophousa. Jego postacie siedzące bywają niemal kubistyczne w swojej bryłowości; stojące — płaskie i nieco niezgrabne, jakby balansowały na zbyt dużych stopach. To nie jest krytyka: to jest rozpoznawalny, spójny styl, który ma swój własny wyraz i swoje własne napięcie.

Anna Galaktotrophousa

W Anisaraki znajduje się jednak coś jeszcze — fresk, który czyni ten kościół miejscem wyjątkowym nawet na tle szerokiego świata bizantyjskiego. Umieszczony nisko na ścianie północnej, naprzeciwko Chrystusa Pantokratora, widzimy przedstawienie Świętej Anny karmiącej piersią swoją córkę, Matkę Bożą.

Motyw Anny Γαλακτοτροφούσα należy do najrzadszych w całej tradycji ikonograficznej Wschodu. Hirofumi Sugawara, który skatalogował zachowane wizerunki Anny w ikonografii wzorowanej na typie Matki Bożej z Dzieciątkiem, naliczył w całym świecie bizantyjskim zaledwie pięć pewnych realizacji tego tematu w malarstwie monumentalnym — od macedońskiego Kurbinovo z roku 1191, przez bułgarskie Veliko Tărnovo z 1230, kaplicę Świętego Stefana w Kastorii, aż po macedońską Bogorodica Zaumska i właśnie Anisaraki. Każdy z tych fresków jest inny; każdy rozwiązuje ten sam teologiczny problem po swojemu.

Problem jest realny. Anna karmiąca Marię to motyw, który nie ma oparcia w żadnym kanonicznym tekście. Jego źródłem jest Protoewangelia Jakuba, tekst apokryficzny, który opisuje jak sześciomiesięczna Maria postawiła pierwsze kroki i wróciła na pierś matki, a Anna zaśpiewała pieśń dziękczynienia. Stąd właśnie teologiczny ciężar tego wyobrażenia: cudowne mleko w piersiach starczych, bezpłodnych, jest dowodem działania Bożego — widomym znakiem, że niebiosa odpowiedziały na modlitwę. To nie jest obraz macierzyńskiej czułości jako takiej. To jest obraz cudu wcielonego w gest.

Fresk z Anisaraki wyróżnia się spośród pozostałych realizacji postawą dziecka. We wszystkich wcześniejszych przykładach Maria siedzi lub jest trzymana pionowo. Tutaj leży horyzontalnie w ramionach matki, ułożona spokojnie i wygodnie, ssąc pierś z twarzą zwróconą ku Annie. To nowość ikonograficzna, nieznana gdzie indziej — i, jak zauważyła Thetis Xanthaki, prawdopodobnie odzwierciedlająca bezpośrednią obserwację malarza: tak po prostu wyglądał karmiony niemowlak w czternastowiecznej wsi kreteńskiej. Sacrum i codzienność spotykają się w jednym geście.

Anna przedstawiona jest w czerwonym maforion, z twarzą młodszą niż na ikonostasie, gdzie ten sam malarz pokazał ją jako kobietę w średnim wieku z wyraźnymi zmarszczkami. To celowy kontrast w ramach jednego programu: różne wizerunki Anny odpowiadają różnym momentom jej życia. Oczy Anny zostały w przeszłości celowo wydrapane — gest, który powtarza się w wielu kreteńskich kościołach i którego powody pozostają przedmiotem dyskusji.

W tym samym kościele Anna pojawia się jeszcze dwukrotnie: jako βρεφοκρατούσα, trzymająca niemowlę, na ikonostasie wewnątrz — i w tej samej roli na łuku odciążającym nad drzwiami wejściowymi, na zewnątrz. Trzy wizerunki w jednej małej świątyni. Koncentracja nieznana gdzie indziej w greckim malarstwie kościelnym.

Nauka i świat

Podczas gdy w Anisaraki malarz mieszał pigmenty z wapnem, świat uczony wciąż wierzył, że Ziemia jest centrum kosmosu, a ciało ludzkie rządzi się teorią czterech soków Galena. Czarna Śmierć, która właśnie pustoszyła Europę, była w powszechnym rozumieniu karą Bożą — nikt jeszcze nie wiedział o bakteriach, o Yersinia pestis, o pchłach i szczurach jako wektorach zarazy. Gutenberg nie urodził się jeszcze, więc wszystkie księgi powstawały ręcznie, w skryptoriach klasztornych. Kopernik urodzi się za sto lat, Galileusz za ponad dwieście. Teleskop, mikroskop, prasa drukarska — wszystko to jest jeszcze odległą przyszłością. Ale to, co dla nas jest ciemnością, dla nich było pełnią: obrazy, pieśni, liturgia — cały świat symboli, który spajał wspólnotę i nadawał sens życiu, śmierci i zarazie.

Trwanie

Agia Anna stoi do dziś — niewielki kamienny kościół, w którym cisza ma ciężar wieków. Jego freski, choć wypłowiałe, niosą w sobie echo głosów sprzed siedmiuset lat. Gdy patrzymy na nie, warto pamiętać, że w chwili ich powstawania Kolumb wyruszy na zachód dopiero za sto czterdzieści lat, Kopernik urodzi się za sto, a podróż naokoło ziemi — którą Magellan ukończy dopiero w 1522 roku — jest jeszcze zupełnie poza wyobraźnią.

A jednak ten kościół trwa. Jakby mówił: życie przemija, potęgi upadają, zarazy gasną, imperia rosną i rozpadają się — ale ślad po człowieku, który ułożył kamień na kamieniu i namalował świętego, może zostać na wieki.

Jesteśmy — jeśli nie ostatnim, to jednym z ostatnich pokoleń, które może oglądać te freski na żywo, w półmroku małych kościołów. Wapno pęka, kolory blakną, ściany osuwają się w ciszy, a czas działa bezlitośnie. To, co było codziennością dla ludzi XIV wieku, dla nas jest już niemal cudem — kruchym i nietrwałym. Każde wejście do takiej świątyni to spotkanie z przeszłością, która umiera na naszych oczach.

To nie są tylko kamienie i malowidła. To świadkowie historii, którzy milczą, choć widzieli wszystko: Wenecjan, Turków, wojny, powstania, wreszcie współczesną obojętność. Każdy odłupany tynk, każda zapomniana kaplica to utrata czegoś, czego nie da się już odzyskać.

I dlatego dziś, stojąc przed Agia Anna w Anisaraki, trzeba mieć świadomość, że patrzymy na coś unikalnego, niepowtarzalnego. Coś, co rozpływa się w czasie jak sen — a jednak przez chwilę możemy w nim uczestniczyć. Może właśnie po to zostało to nam dane: abyśmy zdążyli zobaczyć i zapamiętać, zanim zniknie na zawsze.