Kościół Agia Anna

Lokalizacja: Ανισαράκι, gmina Kandanos-Selino, około 58 km na południe od Chanii, na wysokości 520 m n.p.m. Kościół stoi przy wejściu do wsi, jest oznakowany przez służby archeologiczne. Architektura: Mała, jednonawowa świątynia z kolebkowym sklepieniem wzmocnionym jarzmem (σφενδόνιο). Zewnętrznie skromna — dwie ślepe arkady w ścianie północnej i południowej rozszerzają wnętrze, które nie przekracza 20 m². Należy do powszechnego na Krecie weneckiej epoki typu wiejskiego kościółka, ale wyróżnia się jednym z nielicznych na wyspie murowanych, malowanych ikonostasów (χτιστό, γραπτό τέμπλο). Malowidła: Wykonane przez dwóch malarzy ze szkoły lub kręgu Ioannisa Pagomenosa — czternastowiecznego malarza, którego sygnowane dzieła zachowały się w kilkunastu kościołach zachodniego Krety. Starszy i zdolniejszy artysta odpowiadał za ikonostas i sanktuarium, malarz o charakterze bardziej ludowym — za cykl Anny i fresk Γαλακτοτροφούσα. Data wykonania: 1352, choć przez dziesięciolecia przyjmowano błędnie rok 1457 lub 1462, opierając się na niepoprawnym odczytaniu inskrypcji fundacyjnej. Nowe odczytanie metodą fotografii w podczerwieni i analiza paleograficzna wykazały, że dwie ostatnie linijki zostały wymazane i przepisane pięć lat później, aby dopisać nowego fundatora — stąd zamieszanie. Inskrypcja fundacyjna wymienia dziewięciu fundatorów — trzy małżeństwa i trzech mężczyzn. Wśród nich kapłan Ioannis z żoną oraz młodzi Nikolaos i Bazyli. Wszyscy przedstawieni są w modlitewnych pozach przy wejściu do kościoła, w strojach wskazujących na lokalne możnowładztwo. Stroje kobiet — z dwugłowymi orłami na wierzchnim płaszczu — demonstracyjnie podkreślają przynależność do tradycji bizantyjskiej w czasach panowania weneckiego. Program malarski jest wyjątkowy na skalę całej Krety: zachodnia połowa sklepienia poświęcona jest w całości dzieciństwu Marii, od jej narodzin aż po Wprowadzenie do Świątyni — siedem scen bez żadnych przerw na wątki ewangeliczne (jedynym wyjątkiem jest Ukrzyżowanie w tympanonie zachodniej ściany). Na tym tle wyniesiona jest przede wszystkim Anna, której poświęcone jest dosłownie wszystko: to ona, a nie Maryja, jest bohaterką każdej sceny. Nawet inskrypcje nad malowidłami są niekonwencjonalne: scena zwykle zwana „Narodzinami Marii" opatrzona jest tu tytułem Η ΓΕΝΗΣΙΣ ΤΗΣ ΑΝΗΣ — „Narodziny Anny", a wygnanie Joachima nosi tytuł Η ΕΞΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ, formuła nieznana gdzie indziej w malarstwie monumentalnym. Fresk Άννα Γαλακτοτροφούσα — Anna karmiąca piersią małą Maryję — umieszczony nisko na ścianie północnej, naprzeciwko Chrystusa Pantokratora. Temat ten jest w całej tradycji bizantyjskiej wyjątkowo rzadki: do dziś znanych jest zaledwie pięć takich fresków. Anna przedstawiona jest z profilu ¾, w czerwonym maforionie, z Maryją ułożoną — co jest novum ikonograficznym — horyzontalnie w jej ramionach, nie siedzącą, lecz leżącą spokojnie i ssącą pierś. Oczy Anny zostały w przeszłości celowo wydrapane. W tym samym kościele Anna pojawia się jeszcze dwukrotnie: jako βρεφοκρατούσα (trzymająca dziecko) na ikonostasie oraz w tej samej roli na zewnętrznej arkadzie nad drzwiami wejściowymi — łącznie trzy wizerunki w jednej małej świątyni, co jest ewenementem w skali greckiej. Kontekst: Ανισαράκι leży w samym sercu Selino, rejonu o wyjątkowej gęstości zachowanych malowanych kościołów. W promieniu kilku kilometrów można odwiedzić kościoły Παναγίας i Αγίου Γεωργίου w tej samej wsi, kościoły w Kandanos, a w szerszym promieniu — dziesiątki świątyń z XIV i XV wieku. Kościół Świętej Anny jest uznawany za najważniejszy zabytek całej gminy.