Σχετικά με το έργο

Το κείμενο του έργου — για το πού και πώς γεννήθηκε και γιατί μοιάζει έτσι κι όχι αλλιώς.

Αυτός ο ιστότοπος δεν γεννήθηκε από ανάγκη να συστηματοποιηθεί ο κόσμος ούτε από φιλοδοξία να «αφηγηθεί την Ελλάδα». Γεννήθηκε από μια γοητεία που ξέφυγε από τον έλεγχο. Από την ανάγκη να κατανοήσω έναν τόπο που δύσκολα περιγράφεται — και μια κουλτούρα που επί αιώνες αναγκαζόταν να μιλά σε ξένη γλώσσα, κι όμως διατήρησε τη δική της.

Η Ελλάδα, και ιδιαίτερα η Κρήτη, δεν είναι για μένα ένας τουριστικός προορισμός ούτε ένα καρτποστάλ τοπίο. Είναι ένας χώρος εντάσεων: ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, στο Βυζάντιο και τη Βενετία, στον χριστιανισμό και το ισλάμ, στη μνήμη και τη λήθη. Ένα νησί που υπήρξε αιγυπτιακό, ρωμαϊκό, βυζαντινό, βενετικό, οθωμανικό — και που κάθε φορά έπρεπε εκ νέου να απαντήσει στο ερώτημα ποιο είναι στην ουσία του.

Η θρησκεία δεν ήταν σ' αυτή την ιστορία κάτι επικουρικό, αλλά δομή νοήματος. Όχι επειδή «όλοι πίστευαν», αλλά επειδή σε έναν κόσμο χωρίς κράτος, χωρίς συνέχεια θεσμών και χωρίς πολιτική υποκειμενικότητα, ακριβώς η θρησκεία κρατούσε τη μνήμη. Εικόνες, τοιχογραφίες, ναοί και λειτουργία δεν ήταν μόνο έκφραση πίστης, αλλά και μορφή αντίστασης, καταγραφή συνέχειας και γλώσσα ταυτότητας.

Κι εδώ αρχίζει το δύσκολο κομμάτι.

Δεν είμαι άνθρωπος πιστός. Δεν γράφω από μέσα από τη θρησκεία και δεν έχω πρόθεση να προσποιηθώ το αντίθετο. Αυτό το έργο δεν είναι ομολογία πίστης, απόπειρα προσηλυτισμού ούτε αισθητική έκσταση για «πνευματικότητα». Ταυτόχρονα όμως πιστεύω ότι δεν μπορεί κανείς να γράφει τίμια για τοιχογραφίες, εικόνες και εκκλησίες χωρίς να αγγίξει το θρησκευτικό πλαίσιο. Χωρίς Βίβλο, χωρίς λειτουργία, χωρίς θεολογία, χωρίς να καταλάβει τι ήταν η εικόνα γι' αυτούς τους ανθρώπους.

Το να αποκόπτεις τη θρησκεία από την εικονογραφία είναι εξίσου άγονο με το να αφηγείσαι την ιστορία της Κρήτης χωρίς κατοχή, βία και επιβεβλημένη αλλοτρίωση. Μπορεί να γίνει, αλλά το αποτέλεσμα είναι κενό.

Γι' αυτό αυτό που προσπαθώ να κάνω εδώ δεν είναι πίστη, αλλά μετάφραση. Μια προσπάθεια να κατανοήσω τον κόσμο στον οποίο η θρησκεία ήταν γλώσσα νοήματος — και να μεταφράσω αυτή τη γλώσσα σε αφήγηση κατανοητή για τον σύγχρονο αναγνώστη που δεν χρειάζεται να μοιράζεται αυτή την πίστη.

Κατά κάποιον τρόπο αυτό δεν είναι για μένα εντελώς άγνωστη εμπειρία. Μεγάλωσα στο πολωνικό Podlasie, σε ένα μέρος όπου πολιτισμοί, γλώσσες και θρησκείες αναμιγνύονται, όπου η ορθοδοξία είναι αληθινά παρούσα και όχι εξωτική. Εκεί η διαφορά μεταξύ καθολικισμού και ορθοδοξίας δεν είναι αφηρημένη θεολογική διαμάχη, αλλά κάτι που βλέπεις στην αρχιτεκτονική, το τέμπλο, τον ρυθμό των εορτών και τον τρόπο σκέψης για τον χρόνο. Αυτή η εμπειρία διευκολύνει πολύ το να κοιτάς την Κρήτη χωρίς απλουστεύσεις — και χωρίς ρομαντικά κλισέ.

Η ελληνική ορθοδοξία δεν είναι ίδια με την ορθοδοξία που γνωρίζουμε από την Πολωνία ή την Ουκρανία. Διαφορετικό είναι το τοπίο, διαφορετική η σχέση με την ιστορία, διαφορετική η εμπειρία κατοχής και αντίστασης. Αλλά ο μηχανισμός είναι παρόμοιος: η θρησκεία ως φορέας μνήμης, και η εικόνα ως κάτι περισσότερο από εικόνα.

Από εκεί πηγάζει και το ενδιαφέρον μου για την εικονογραφία — όχι ως «ιερή τέχνη», αλλά ως σύστημα σημασιών. Η εικόνα στον κόσμο της ορθοδοξίας δεν είναι διακόσμηση ούτε εικονογράφηση. Είναι θεολογική διατύπωση, καταγραφή ερμηνείας, μορφή σκέψης μέσα από την εικόνα. Χωρίς βιβλική γνώση παραμένει ακατανόητη· χωρίς ιστορία — αποκομμένη από την πραγματικότητα· χωρίς λειτουργικό πλαίσιο — νεκρή.

Η Κρήτη αποτελεί σ' αυτά ιδιαίτερη περίπτωση. Εδώ γεννήθηκε η κρητική σχολή εικονογραφίας, που λειτουργούσε στη συνάντηση του βυζαντινού και του βενετσιάνικου κόσμου. Από εδώ βγήκε ο Ελ Γκρέκο — μια φιγούρα που δείχνει καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη πόσο απλοποιημένη είναι συχνά η αφήγηση της «δυτικής» ιστορίας τέχνης. Η ζωγραφική του δεν αρχίζει στην Ισπανία. Αρχίζει στην Κρήτη, στον κόσμο των εικόνων, του κανόνα και της θεολογίας της εικόνας.

Και τέλος υπάρχουν συγκεκριμένοι άνθρωποι. Όπως ο Ιωάννης Παγωμένος — ζωγράφος τοιχογραφιών, τα ίχνη του οποίου μπορεί κανείς να βρει σήμερα σε μικρές, συχνά ξεχασμένες εκκλησίες, μακριά από τουριστικές διαδρομές. Η παρακολούθηση των ιχνών του δεν είναι ανασύνθεση βιογραφίας, αλλά προσπάθεια να κατανοήσει κανείς τις συνθήκες εργασίας, τη σκέψη και τη γλώσσα των εικόνων που άφησε πίσω του.

Αυτό το έργο δεν φιλοδοξεί να είναι πλήρης κατάλογος ή οδηγός. Είναι μια προσπάθεια να διατηρηθεί κάτι που εξαφανίζεται: τοιχογραφίες που φθείρονται στη σιωπή, εκκλησίες κλειδωμένες, ιστορίες γραμμένες σε τοίχους που ολοένα και λιγότεροι διαβάζουν. Είναι μια ταπεινή απόπειρα να σωθεί μια κληρονομιά — όχι μέσα από συντήρηση που δεν μου ανήκει, αλλά μέσα από προσεκτικό βλέμμα και αφήγηση.

Αν βρέθηκες εδώ, δεν περιμένω συμφωνία ούτε κοινότητα απόψεων. Αρκεί η περιέργεια και η διάθεση να μπεις για λίγο σε έναν κόσμο όπου η εικόνα ήταν γλώσσα και η θρησκεία — εργαλείο επιβίωσης. Τα υπόλοιπα θα συμβούν ή όχι. Κι αυτό επίσης είναι εντάξει.