Ι.Ν. Παναγίας

Παναγία στον Άγιο Ιωάννη (Αράδενα) — το τέλος του δρόμου Για να φτάσεις εδώ, πρέπει να περάσεις τη διάσημη γέφυρα της Αράδενας και να οδηγήσεις άλλα πέντε χιλιόμετρα, μέχρι εκεί που ο δρόμος τελειώνει. Έπειτα δέκα, δεκαπέντε λεπτά ανηφόρα σε πετρώδες μονοπάτι. Στον λόφο εμφανίζεται ένα μικρό ασβεστωμένο εκκλησάκι με δύο μαζικά αντηρίδια που πλαισιώνουν την είσοδο από τον νότο. Θάλασσα, ελιές, τζιτζίκια. Μια τυπική κρητική καρτ ποστάλ — αλλά αυτή δεν είναι τυπική εκκλησία. Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πότε κτίστηκε. Η ζωγραφική διακόσμηση χρονολογείται στον δέκατο τέταρτο ή δέκατο πέμπτο αιώνα· το κτίριο είναι πιθανώς παλαιότερο. Ο ζωγράφος είναι άγνωστος. Οι τοιχογραφίες είναι σήμερα κατεστραμμένες — και παρ' όλα αυτά εντυπωσιάζουν. Κάτι στη ζωγραφική αφέλεια λειτουργεί: μια νότα πρωτογονισμού συνδυασμένη με εκφραστική δύναμη που δεν χρειάζεται ακαδημαϊκή κατάρτιση. Τέσσερις εικονογραφικοί κύκλοι χωρούν στο μονόκλιτο εσωτερικό. Ο χριστολογικός κύκλος αναπτύσσεται στα τόξα — Σταύρωση, Αποκαθήλωση, Βάπτιση, Μεταμόρφωση. Ο μαριανός κύκλος περιέχει μια σκηνή εξαιρετική ακόμα και για τα κρητικά δεδομένα: ο Ιωακείμ και η Άννα παίζουν με τη μικρή Μαρία. Όχι ιεροπρεπείς εικονογραφικές μορφές — απλοί γονείς με ένα παιδί. Στον δυτικό τοίχο — η Δευτέρα Παρουσία. Στα κατώτερα τμήματα των τοίχων — άγιοι και ιεράρχες. Στην κόγχη της αψίδας, αντί της αναμενόμενης Πλατυτέρας, υπάρχει Δέηση: ο Παντοκράτωρ ανάμεσα στην Παναγία και τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Σε ναό αφιερωμένο στη Μητέρα του Θεού, αυτή είναι μια απροσδόκητη επιλογή. Ο Λασσιθιωτάκης βλέπει εδώ την επίδραση της μοναστικής εικονογραφίας της Καππαδοκίας. Αν έχει δίκιο, είναι δύσκολο να πούμε. Ίσως είναι απλώς η ελευθερία ενός λαϊκού δημιουργού που ζωγράφιζε όπως ήξερε και όπως ήθελε. Δίπλα στην εκκλησία στέκεται ένα αυτόνομο αρκοσόλιο. Κανείς δεν ξέρει ποιος τάφηκε εκεί. Στον τοίχο του είναι εντοιχισμένο ένα τμήμα παλαιότερου αρχιτεκτονικού στοιχείου — ίσως παλαιοχριστιανικού. Μια γνωστή πρακτική στη Σφακιά: παλιές πέτρες σε νέους τοίχους ως σημάδι συνέχειας. Όχι θρησκευτικής — κοινοτικής. Η νέα πίστη δεν έσπασε τίποτα· είμαστε ακόμα ο ίδιος λαός. Αξίζει κάθε χιλιόμετρο.