Ι.Ν. Αρχαγγέλου Μιχαήλ

Αυτός ο μικρός, κυκλικός ναός, κρυμμένος σε μια πλαγιά πάνω από το χωριό Κάτω Επισκοπή, είναι αρχιτεκτονικά μοναδικός — το μοναδικό σωζόμενο κεντρικό, τρουλαίο κτήριο σε όλη την Κρήτη, χτισμένο ήδη τον 6ο αιώνα. Απ' έξω το κτήριο μοιάζει σχεδόν ταπεινό, ορθογώνιο, όμως μια ματιά στον τρούλο αποκαλύπτει κάτι ασυνήθιστο: πέντε ομόκεντρους δακτυλίους που στενεύουν βαθμιδωτά, ένα περίγραμμα χωρίς πραγματικό αντίστοιχο στη βυζαντινή αρχιτεκτονική του νησιού. Ο πλησιέστερος συγγενής του είναι η περίφημη Ροτόντα της Θεσσαλονίκης. Το εσωτερικό κρύβει μια εξίσου σπάνια ανακάλυψη: τμήματα ψηφιδωτού δαπέδου από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα, διακοσμημένα με φύλλα ελιάς, κλήματα και ψάρια — ένα από τα λίγα σωζόμενα δείγματα πρωτοβυζαντινού ψηφιδωτού δαπέδου στη δυτική Κρήτη. Στον νάρθηκα και σε ένα παρακείμενο δωμάτιο σώζονται επίσης δύο κολυμβήθρες, μία εκ των οποίων σταυρόσχημη, εντοιχισμένη στο ίδιο το δάπεδο — απόδειξη ότι το κτήριο λειτούργησε και ως βαπτιστήριο, τόπος όπου βαφτίζονταν οι πρώτοι χριστιανοί της περιοχής. Αυτό όμως που είναι πραγματικά συναρπαστικό είναι όσα κρύβουν οι τοίχοι: πέντε επάλληλα στρώματα ζωγραφικής, το ένα πάνω στο άλλο, φτιαγμένα σε διάστημα πάνω από επτακόσια χρόνια. Το παλαιότερο, του 7ου αιώνα, περιλαμβάνει την Ανάληψη στον τρούλο και μια μορφή του Αγίου Γεωργίου, το ύφος της οποίας θυμίζει τα πρωτοβυζαντινά ψηφιδωτά της βασιλικής του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη — ένα από τα πολυτιμότερα δείγματα μνημειακής ζωγραφικής της εποχής εκείνης σε όλο το νησί. Το επόμενο στρώμα φέρει τη σφραγίδα της ταραγμένης περιόδου της Εικονομαχίας — αντί για ιερές μορφές, οι ζωγράφοι άφησαν μόνο διακοσμητικούς σταυρούς, καθώς η απεικόνιση εικόνων απαγορευόταν τότε. Όταν αποκαταστάθηκε η λατρεία των εικόνων, οι τοιχογραφίες ξαναζωγραφίστηκαν τον 12ο αιώνα, δίνοντας ένα από τα ωραιότερα δείγματα ζωγραφικής της εποχής των Κομνηνών στην Κρήτη. Οι τελευταίες προσθήκες, στο γύρισμα του 13ου προς τον 14ο αιώνα, αποδίδονται στο εργαστήριο του γνωστού κρητικού ζωγράφου Μιχαήλ Βενέρη. Δεν επρόκειτο για έναν απλό χωριάτικο ναό — επί αιώνες λειτούργησε ως καθεδρικός ναός της επισκοπής Κισάμου, μετά τη μεταφορά της επισκοπικής έδρας στην ενδοχώρα (εξ ου και το όνομα του χωριού, Επισκοπή). Στο δυτικό τμήμα του συγκροτήματος σώζονται ίχνη της επισκοπικής κατοικίας από την οθωμανική περίοδο. Από εδώ καταγόταν και ο επίσκοπος Κισάμου Μελχισεδέκ Δεσποτάκης, μέλος της Φιλικής Εταιρείας, που κρεμάστηκε από τους Τούρκους το 1821 στην πλατεία Σπλάντζια των Χανίων.