Ι.Ν. Παναγίας Ζερβιώτισσας

Ιερός Ναός Παναγίας Ζερβιώτισσας Ανάμεσα στους ελαιώνες που περιβάλλουν τον οικισμό Στύλο, στην περιοχή του Αποκόρωνα, βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μνημεία της βυζαντινής αρχιτεκτονικής στη δυτική Κρήτη: ο ναός της Παναγίας Ζερβιώτισσας, γνωστός και ως Μοναστήρα. Ο ναός χρονολογείται πιθανότατα στον 11ο–12ο αιώνα, κατά την περίοδο της δεύτερης βυζαντινής κυριαρχίας στο νησί. Σε αντίθεση με τους πολυάριθμους μικρούς μονόκλιτους ναούς της κρητικής υπαίθρου, πρόκειται για ένα πολύ πιο σύνθετο και αρχιτεκτονικά επιβλητικό οικοδόμημα. Ο ναός ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο, ο οποίος στηρίζεται σε τέσσερα στηρίγματα. Το οκταγωνικό τύμπανο του τρούλου, οι τρεις ημικυκλικές αψίδες και οι προσεκτικά διαμορφωμένες όψεις προσδίδουν στο κτίριο τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Ξεχωρίζει η διακοσμητική λιθοδομή με τη χρήση λίθων και πλίνθων, τα τυφλά αψιδώματα και τα αρχιτεκτονικά στοιχεία που παραπέμπουν στη βυζαντινή παράδοση της Κωνσταντινούπολης. Πρόκειται για ένα δείγμα αρχιτεκτονικής ιδιαίτερης ποιότητας, που διαφέρει αισθητά από τους συνηθισμένους αγροτικούς ναούς της Κρήτης. Η ιστορία του ναού έχει συνδεθεί παραδοσιακά με τη Μονή Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο. Κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, η μονή απέκτησε κτήματα στην Κρήτη, ενώ έγγραφα του 12ου και του 13ου αιώνα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μετοχίου της στην περιοχή του Στύλου. Η Παναγία Ζερβιώτισσα έχει κατά παράδοση ταυτιστεί με αυτή τη μοναστηριακή εγκατάσταση, ωστόσο οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ακριβής σχέση του σωζόμενου ναού με την αρχική μοναστηριακή ίδρυση δεν έχει αποσαφηνιστεί οριστικά. Η εναλλακτική ονομασία Μοναστήρα διατηρεί τη μνήμη της μοναστηριακής παράδοσης του τόπου, ενώ η ονομασία Ζερβιώτισσα συνδέεται, σύμφωνα με μια ερμηνεία, με εικόνα της Θεοτόκου που κρατά το Θείο Βρέφος στην αριστερή πλευρά. Στο πέρασμα των αιώνων ο ναός γνώρισε διαδοχικές οικοδομικές επεμβάσεις. Οι αρχιτεκτονικές μελέτες υποδεικνύουν, μεταξύ άλλων, μετασκευές στο βόρειο τμήμα περίπου κατά τον 13ο αιώνα και στο νότιο κατά τον 15ο αιώνα. Σε διαφορετικές περιόδους εκτελέστηκε επίσης ο τοιχογραφικός διάκοσμος, από τον οποίο σήμερα σώζονται μόνο αποσπάσματα. Ο Κώστας Λασιθιωτάκης κατέγραψε τον ναό με αριθμό 59 στον κατάλογο των τοιχογραφημένων εκκλησιών της Κρήτης, περιοριζόμενος σε σύντομη αναφορά στα υπολείμματα των τοιχογραφιών. Σημαντικά είναι επίσης τα αποτελέσματα των αρχαιολογικών ερευνών στο νεκροταφείο που περιβάλλει τον ναό, όπου εντοπίστηκαν πολυάριθμες ταφές και αντικείμενα που τεκμηριώνουν τη μακρά ιστορία χρήσης του χώρου. Η Παναγία Ζερβιώτισσα αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό μνημείο, κυρίως χάρη στην αρχιτεκτονική της. Ο επιβλητικός της όγκος, ασυνήθιστος για τα δεδομένα της κρητικής υπαίθρου, θυμίζει την εποχή κατά την οποία το νησί αποτελούσε μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τα τοπικά εκκλησιαστικά ιδρύματα διατηρούσαν δεσμούς με μεγάλα θρησκευτικά κέντρα του ανατολικού χριστιανικού κόσμου. Παρότι μεγάλο μέρος του αρχικού ζωγραφικού διακόσμου έχει χαθεί, ο ναός παραμένει μια εξαιρετική μαρτυρία της μεσαιωνικής ιστορίας της Κρήτης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ίδια η ονομασία του ναού, Ζερβιώτισσα. Παραδοσιακά ετυμολογείται από τη λέξη *ζερβός*, που σημαίνει «αριστερός» και αποτελεί λαϊκό τύπο της κοινής νεοελληνικής. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η ονομασία συνδέεται με παράσταση της Θεοτόκου που κρατά το Θείο Βρέφος στο αριστερό της χέρι, γνωστή ως Παναγία Αριστεροκρατούσα. Στη βιβλιογραφία απαντά επίσης η παραλλαγή Σερβιώτισσα. Αν και η σημασία της λέξης *ζερβός* είναι καλά τεκμηριωμένη, η προέλευση της ονομασίας του συγκεκριμένου ναού από αυτόν τον εικονογραφικό τύπο παραμένει παραδοσιακή ερμηνεία και όχι ιστορικά επιβεβαιωμένο γεγονός.