Ι.Ν. Αγίου Νικολάου

Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου στα Κυριακοσέλια, στην περιοχή του Αποκόρωνα της δυτικής Κρήτης, αποτελεί σημαντικό μνημείο της βυζαντινής αρχιτεκτονικής και ζωγραφικής. Ο ναός βρίσκεται στους πρόποδες λόφου, όπου σώζονται κατάλοιπα παλαιού φρουρίου. Η αρχική του φάση ανάγεται πιθανότατα στον 11ο αιώνα, ωστόσο η σημερινή μορφή του οφείλεται σε διαδοχικές οικοδομικές επεμβάσεις, με σημαντικότερη εκείνη που πραγματοποιήθηκε γύρω στο 1230. Κατά τον 13ο αιώνα ο αρχικός ναός υπέστη εκτεταμένες μετασκευές. Οι εργασίες περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, την ανύψωση των πλευρικών τμημάτων του κτίσματος και την προσθήκη τρούλου, προσδίδοντας στον ναό μορφή που εξωτερικά θυμίζει σταυροειδή τρουλαίο ναό. Χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία αποτελούν ο πλίνθινος τρούλος, η ημικυκλική αψίδα με τρίλοβο παράθυρο και η λιθοδομή με οριζόντιες ζώνες πλίνθων. Στις αρχές του 20ού αιώνα προστέθηκε δυτικό τμήμα, το οποίο μετέβαλε περαιτέρω τις αρχικές αναλογίες του κτιρίου. Η σημαντικότερη καλλιτεχνική αξία του ναού βρίσκεται, ωστόσο, στον μεσαιωνικό τοιχογραφικό του διάκοσμο, που χρονολογείται από τους ερευνητές περίπου στα έτη 1230–1240. Παρά τις εκτεταμένες φθορές, οι τοιχογραφίες διακρίνονται για την υψηλή καλλιτεχνική τους ποιότητα, τις σύνθετες εικονογραφικές συνθέσεις και τις τεχνοτροπικές συγγένειες με τη ζωγραφική παράδοση της Κωνσταντινούπολης και της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας. Ήδη ο Κώστας Λασιθιωτάκης, που κατέγραψε τον ναό με αριθμό 62 στον κατάλογό του, είχε επισημάνει την ιδιαίτερη ποιότητά τους, χαρακτηρίζοντάς τες ως φθαρμένες αλλά σημαντικής εκτέλεσης. Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει χριστολογικές και θεομητορικές σκηνές, καθώς και παραστάσεις σχετικές με τον βίο του Αγίου Νικολάου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Θρήνος του Χριστού, όπου η Θεοτόκος απεικονίζεται καθισμένη πάνω σε ορθογώνια σαρκοφάγο, κρατώντας στα γόνατά της το νεκρό σώμα του Υιού της. Την προσοχή των ερευνητών έχει προσελκύσει επίσης η παράσταση της Βάπτισης του Χριστού, με απεικονίσεις υδρόβιων πλασμάτων στον Ιορδάνη. Στον διάκοσμο περιλαμβάνονται ακόμη ο Χριστός Αντιφωνητής και η Παναγία Ελεούσα, των οποίων η θέση στον χώρο του ναού έχει σημασία για την ερμηνεία του συνολικού εικονογραφικού προγράμματος. Ο Λασιθιωτάκης αναφέρει επίσης την παρουσία χαραγμάτων του 14ου αιώνα. Τα χαράγματα αυτά αποτελούν ενδιαφέρουσα μαρτυρία της μεταγενέστερης παρουσίας και λατρευτικής δραστηριότητας των πιστών στον ναό, ανεξάρτητη από τον αρχικό τοιχογραφικό διάκοσμο. Ο ναός του Αγίου Νικολάου στα Κυριακοσέλια αποτελεί σημαντική μαρτυρία των εξελίξεων της βυζαντινής αρχιτεκτονικής και τέχνης στην Κρήτη κατά το πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Οι τοιχογραφίες του προσφέρουν πολύτιμα στοιχεία για τις σχέσεις της κρητικής μνημειακής ζωγραφικής με τα μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα του βυζαντινού κόσμου. Παρά τη φθορά τους, παραμένουν σημαντικό υλικό για τη μελέτη της μεσαιωνικής εικονογραφίας, της τεχνοτροπίας και της οργάνωσης των ζωγραφικών εργαστηρίων.