Ι.Ν. Παναγίας Μυρτιδιώτισσας

Ιερός Ναός Παναγίας Μυρτιδιώτισσας Στον μικρό οικισμό Τζεβρεμιανά, κοντά στην Κάντανο, βρίσκεται ο μεσαιωνικός ναός της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, γνωστός και ως Παναγία Μεσοσπορίτισσα. Ο λιτός αυτός μονόκλιτος ναός διατηρεί υπολείμματα ενός πλούσιου τοιχογραφικού προγράμματος, καθώς και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες μαρτυρίες για τους ανθρώπους που συνέβαλαν στην ανακαίνιση και την αγιογράφησή του πριν από πολλούς αιώνες. Ο ναός καταγράφηκε από τον Giuseppe Gerola στις αρχές του 20ού αιώνα και στη συνέχεια περιλήφθηκε στον κατάλογο των τοιχογραφημένων εκκλησιών της Κρήτης του Κώστα Λασιθιωτάκη με αριθμό 141. Ο Gerola κατέγραψε μια κτητορική επιγραφή, ζωγραφισμένη με μαύρα γράμματα στον βόρειο τοίχο, γύρω από ένα τόξο και ένα μικρό παράθυρο. Παρατήρησε την ασυνήθιστη διάταξή της: το κείμενο αλλάζει πολλές φορές κατεύθυνση, ενώ ορισμένα γράμματα είναι γραμμένα ακόμη και ανάποδα. Σύμφωνα με την επιγραφή, ο ναός ανακαινίστηκε εκ βάθρων και τοιχογραφήθηκε με τη συμβολή και τις δαπάνες του Μανουήλ Σκουλικάνθη και της οικογένειάς του. Το σωζόμενο τμήμα της χρονολογίας οδήγησε τον Gerola να τοποθετήσει τις εργασίες στον 14ο αιώνα. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η παράσταση των ίδιων των κτητόρων. Ο Gerola περιέγραψε έναν άνδρα και μια γυναίκα που στέκονται μέσα σε κήπο και κρατούν μαζί ένα ομοίωμα του ναού που χρηματοδότησαν. Ο άνδρας έχει κοντή, σκούρα γενειάδα, καστανά μάτια και ανοιχτόχρωμη ενδυμασία, ενώ στο κεφάλι φορά κάλυμμα που θυμίζει ψάθινο καπέλο. Η γυναίκα απεικονίζεται με λευκοκίτρινη φορεσιά και κόκκινο μανδύα. Πρόκειται για μια εξαιρετική μαρτυρία της καθημερινής ζωής στη μεσαιωνική Κρήτη, που μας επιτρέπει να δούμε τους κτήτορες όχι απλώς ως ονόματα χαραγμένα στην ιστορία, αλλά ως ανθρώπους των οποίων την εμφάνιση και την ενδυμασία ο ζωγράφος θέλησε να αποτυπώσει στους τοίχους του ναού. Οι σωζόμενες τοιχογραφίες περιλαμβάνουν εκτεταμένο χριστολογικό και θεομητορικό κύκλο. Ο Λασιθιωτάκης αναφέρει, μεταξύ άλλων, την Προδοσία του Ιούδα, τη Μεταμόρφωση, τη Σταύρωση, τη Βάπτιση του Χριστού, την Ανάσταση, την Υπαπαντή, τη σκηνή με τον άγγελο και τις Μυροφόρες, καθώς και την Κοίμηση της Θεοτόκου. Στα τυφλά αψιδώματα υπήρχαν παραστάσεις αρχαγγέλων, ενώ στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας εικονιζόταν ο Χριστός σε προτομή. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο κατάλογος επισημαίνει την απουσία του Ευαγγελισμού, μιας παράστασης που συναντάται συχνά στον διάκοσμο των βυζαντινών ιερών. Η Παναγία Μυρτιδιώτισσα είναι, επομένως, κάτι περισσότερο από έναν ακόμη μικρό ναό με υπολείμματα μεσαιωνικών τοιχογραφιών. Χάρη στην τεκμηρίωση του Gerola μπορούμε να γνωρίσουμε το όνομα ενός κτήτορα, να ανακαλύψουμε τα ίχνη μιας οικογενειακής προσφοράς και να ανασυνθέσουμε ένα μέρος της ιστορίας των ανθρώπων που ζούσαν στην περιοχή της Καντάνου πριν από αιώνες. Είναι ακριβώς αυτές οι λεπτομέρειες που μετατρέπουν τις παλιές εκκλησίες της Κρήτης από απλά μνημεία τέχνης σε πολύτιμες μαρτυρίες της ζωής των παλαιότερων κατοίκων του νησιού.