Ι.Ν. Παναγίας

Ο Κάδρος είναι μικρός οικισμός λίγα χιλιόμετρα νότια της Καντάνου. Ο ναός της Γεννήσεως της Θεοτόκου — εορτή 8 Σεπτεμβρίου — βρίσκεται στη θέση Καουριανά. Μονόχωρο κτίσμα με ελαφρά οξυκόρυφη καμάρα ενισχυμένη με σφενδόνιο και δύο πλατά τυφλά αψιδώματα σε κάθε πλάγιο τοίχο. Η αποσπασματικά διατηρημένη κτητορική επιγραφή αναφέρει ότι ο ναός ανοικοδομήθηκε εκ βάθρων και τοιχογραφήθηκε με δαπάνη και πρωτοβουλία κάποιου Γεωργίου· το όνομα του ζωγράφου και η ημερομηνία δεν διασώθηκαν. Οι τοιχογραφίες χρονολογούνται γύρω στο 1335, βάσει τεχνοτροπικών συσχετισμών με τους ναούς στο Προδρόμι (1337/8) και στον Τραχινιάκο (περ. 1337/8), όπου εργάστηκε το ίδιο καλλιτεχνικό περιβάλλον. Εντοπίζονται δύο διαφορετικά χέρια: την αψίδα, τον θεομητορικό κύκλο και την ένθρονη Βρεφοκρατούσα εκτέλεσε ανώνυμος ζωγράφος της «σχολής» του Ιωάννη Παγωμένου· τον υπόλοιπο διάκοσμο ζωγράφος που ταυτίζεται με τον Νικόλαο, επιγραφικά τεκμηριωμένο συνεργάτη του Παγωμένου. Η ερευνήτρια Θέτις Ξανθάκη, συγγραφέας μονογραφικής μελέτης για τον ναό, απορρίπτει την απ' ευθείας απόδοση στον Παγωμένο και εντάσσει τον διάκοσμο στον άμεσο κύκλο του. Το εικονογραφικό πρόγραμμα είναι πλούσιο. Στην αψίδα η Βλαχερνίτισσα (Η ΛΕΟΥΣΑ) στο τεταρτοσφαίριο· κάτω, τέσσερις συλλειτουργούντες ιεράρχες (Αθανάσιος, Βασίλειος, Χρυσόστομος, Γρηγόριος ο Θεολόγος) γύρω από τον Μελισμό. Στον κυρίως ναό ο θεομητορικός κύκλος καταλαμβάνει την καμάρα πλησίον του ιερού — Κολακεία, Ευαγγελισμός της Άννας, Ευαγγελισμός του Ιωακείμ, Ασπασμός των Θεοπατόρων — ενώ η Κοίμηση κοσμεί το δυτικό τύμπανο. Χριστολογικός κύκλος: Γέννηση, Έγερση Λαζάρου, Βάπτιση, Προδοσία, Σταύρωση, Υπαπαντή, Λίθος. Στη χαμηλή ζώνη ολόσωμοι άγιοι — μεταξύ άλλων Άγιος Γεώργιος έφιππος, Άγιος Δημήτριος έφιππος, Αικατερίνη, Κωνσταντίνος και Ελένη. Κάτω από τη Σταύρωση αυτοτελής παράσταση Μαρτυρίων Κολασμένων (Κόλαση) — οκτώ σκηνές σε δύο ζώνες, πρώιμο παράδειγμα για τη μνημειακή ζωγραφική της Κρήτης. Το πρόγραμμα εμφανίζει έντονες δυτικές και σταυροφορικές επιδράσεις: ο ουρανός στον Ευαγγελισμό αποδίδεται σχεδόν τρισδιάστατα, ο κήπος στην Προσευχή της Άννας με παγώνι και αμπέλι, και η Προδοσία με πλήρως στρατικοποιημένο απόσπασμα συνοδευόμενο από τυμπανιστή και κερασφόρο — συνδυασμός άγνωστος αλλού στη βυζαντινή τέχνη. Στη Σταύρωση οι προσωποποιήσεις ηλίου και σελήνης αποδίδονται με ρωπογραφική ζωντάνια που παράλληλό της βρίσκουμε στον Τραχινιάκο.