Ι.Ν. Μεταμορφώσεως του Χριστού

Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Χριστού Στον μικρό οικισμό Βλιθιάς, στην περιοχή του Σελίνου της δυτικής Κρήτης, βρίσκεται ο μεσαιωνικός ναός της Μεταμορφώσεως του Χριστού, γνωστός και ως Σωτήρας Χριστός. Ο λιτός αυτός αγροτικός ναός διατηρεί ένα ιδιαίτερα πλούσιο εικονογραφικό πρόγραμμα, ενώ οι σωζόμενες επιγραφικές μαρτυρίες επιτρέπουν τη σύνδεση μιας φάσης της ιστορίας του με τα έτη 1358–1359. Πρόκειται για μικρό, επίμηκες κτίσμα, στεγασμένο με καμάρα που ενισχύεται από εγκάρσια ενισχυτικά τόξα. Κατά μήκος των πλευρικών τοίχων διαμορφώνονται ρηχά τυφλά αψιδώματα, στις επιφάνειες των οποίων τοποθετήθηκαν παραστάσεις αγίων. Επιγραφή που καταγράφηκε από παλαιότερους ερευνητές αναφέρεται στην ανακαίνιση και την τοιχογράφηση του ναού στα μέσα του 14ου αιώνα, γεγονός που υποδηλώνει ότι το ίδιο το κτίσμα ενδέχεται να είναι παλαιότερο από τις σωζόμενες τοιχογραφίες. Παρά τις σχετικά μικρές διαστάσεις του, ο ναός διαθέτει εξαιρετικά πλούσιο εικονογραφικό πρόγραμμα. Ο Κώστας Λασιθιωτάκης, που τον κατέγραψε με αριθμό 112 στον κατάλογό του, αναφέρει τη Γέννηση του Χριστού, την Υπαπαντή, τη Βάπτιση στον Ιορδάνη, τη Μεταμόρφωση, την Έγερση του Λαζάρου, τη Βαϊοφόρο, τον Άγγελο στον Τάφο και την Κάθοδο του Χριστού στον Άδη. Παράλληλα με τις χριστολογικές σκηνές απεικονίζονται έφιπποι άγιοι, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, ο Άγιος Αντώνιος, ο Άγιος Μάμας και η Δέηση, την οποία ο κατάλογος αναφέρει ως Τρίμορφον. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιγραφή που συνδέεται με την ανακαίνιση του ναού και βρίσκεται στο δυτικό τμήμα του βόρειου τοίχου. Ο Giuseppe Gerola την κατέγραψε στον τέταρτο τόμο του μνημειώδους έργου του για τα μνημεία της Κρήτης. Μεταγενέστερες επιγραφικές μελέτες επισήμαναν τον χαρακτηριστικό τρόπο αναγραφής των ονομάτων των δωρητών, με μικρότερα γράμματα κάτω από το κύριο κείμενο της επιγραφής. Έτσι, το κείμενο αποτελεί όχι μόνο τεκμήριο για τη χρονολόγηση των εργασιών, αλλά και πηγή πληροφοριών για τα πρόσωπα που συνέβαλαν στη χρηματοδότησή τους. Ανάμεσα στους δωρητές αναφέρονται δύο μοναχές, η Καταφυγή και η Ευγενία. Η συμμετοχή τους στην ανακαίνιση και τη διακόσμηση ενός αγροτικού ναού εξετάστηκε από τις Sharon E. J. Gerstel και Alice-Mary Talbot στο πλαίσιο της έρευνάς τους για τον γυναικείο μοναχισμό στη βυζαντινή ύπαιθρο. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαρτυρία, καθώς υπενθυμίζει ότι οι χορηγοί των μεσαιωνικών τοιχογραφιών δεν ήταν αποκλειστικά κληρικοί, αριστοκράτες ή εύποροι γαιοκτήμονες. Στη δημιουργία τους συνέβαλλαν επίσης γυναίκες που συνδέονταν με τη μοναστική ζωή. Η παρουσία μοναχών ανάμεσα στους δωρητές δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι ο ναός ανήκε σε γυναικεία μονή. Ο ναός της Μεταμορφώσεως του Χριστού στον Βλιθιά αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία της θρησκευτικής και καλλιτεχνικής ζωής στην Κρήτη του 14ου αιώνα. Οι τοιχογραφίες του διασώζουν ένα εκτεταμένο εικονογραφικό πρόγραμμα μέσα σε έναν μικρό αγροτικό ναό, ενώ η επιγραφή αποκαλύπτει ένα μέρος της ιστορίας των ανθρώπων χάρη στους οποίους δημιουργήθηκε ο ζωγραφικός διάκοσμος. Αυτός ακριβώς ο συνδυασμός τέχνης, επιγραφικής και ανθρώπινης μνήμης καθιστά το ταπεινό αυτό μνημείο ιδιαίτερα αξιόλογο.