Ι.Ν. Αγίου Νικολάου

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου στη Μάζα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της τοιχογραφικής ζωγραφικής της βενετικής περιόδου στην Κρήτη. Ο λιτός μονόχωρος ναός, που βρίσκεται σε ένα μικρό χωριό του Αποκόρωνα, διατηρεί στο εσωτερικό του ένα από τα καλύτερα τεκμηριωμένα σύνολα τοιχογραφιών του Ιωάννη Παγωμένου, ζωγράφου με καθοριστική σημασία για την κρητική τέχνη του 14ου αιώνα. Οι μικρές διαστάσεις του κτίσματος έρχονται σε αντίθεση με την ιστορική και καλλιτεχνική του σημασία, καθιστώντας τον ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα της τοπικής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής. Ο ναός είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος, με δίρριχτη κεραμοσκεπή, χαρακτηριστική των αγροτικών εκκλησιών της περιοχής. Στο εσωτερικό του σώζεται πλήρης κύκλος τοιχογραφιών, που ολοκληρώθηκε κατά τα έτη 1325–1326, όπως επιβεβαιώνει η επιγραφή στη δυτική πλευρά του ναού. Παρά το ξεθώριασμα των χρωμάτων και τις επικαθίσεις αιθάλης από το άναμμα κεριών επί αιώνες, οι τοιχογραφίες αποτελούν ένα από τα καλύτερα διατηρημένα και πληρέστερα τεκμηριωμένα έργα του Παγωμένου. Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει σκηνές από τη ζωή του Χριστού καθώς και παραστάσεις που συνδέονται με τον προστάτη άγιο του ναού. Ιδιαίτερα ξεχωρίζει ο διάκοσμος της αψίδας, με τη σπάνια παράσταση του «Ιησού Φωτοδότη», πλαισιωμένου από τη Θεοτόκο και τον Άγιο Νικόλαο, η οποία αποτελεί παραλλαγή της κλασικής σύνθεσης της Δέησης. Η κτητορική επιγραφή αναφέρει τόσο τους δωρητές όσο και τον δημιουργό των τοιχογραφιών. Το κείμενό της έχει ως εξής: «Ανηστορείθη ο θήος κε σεβάσμειος ναός του Αγίου κε θαυματουργού κε μειροβλίτου Νικολάου του Μαζιανού δια σεινεργήας κε κόπου Δειμιτρίου του Σαρακηνοπούλου κε Κοστατήνου [του] Ράπτη ης του μισόν Κοστατήνου του Σαρακηνοπούλου του Γεωργίου του Μαβρομάτη Μιχαήλ ιερέος κε παντός του λαού του χορίου τ(ης) Μάζας. ο Κ(ύριο)ς γηνόσκη τα ονόματα αυτ(ών). Ετελιόθη δε δηα χειρός αμαρτολού Ιω(άννου) του Παγομένου. Έτ(ους) ςωλδ». Σε σύγχρονη απόδοση: «Ανακαινίστηκε ο θείος και σεβάσμιος ναός του Αγίου Νικολάου της Μάζας, του θαυματουργού και μυροβλύτη, με τη συνεργασία και τον κόπο του Δημητρίου Σαρακηνόπουλου και του Κωνσταντίνου, γιου του Ράπτη, ετεροθαλούς αδελφού του Κωνσταντίνου Σαρακηνόπουλου, του Γεωργίου Μαυρομάτη, του ιερέα Μιχαήλ και όλου του λαού του χωριού της Μάζας. Ο Κύριος γνωρίζει τα ονόματά τους. Ολοκληρώθηκε από το χέρι του αμαρτωλού Ιωάννη Παγωμένου, το έτος 6834». Η επιγραφή αυτή, στην οποία ο Παγωμένος κατονομάζεται ρητά ως δημιουργός, αποτελεί βασική πηγή για τη χρονολόγηση και την απόδοση του έργου του. Η τοπική παράδοση αναφέρει επίσης την ταφή ενός άγνωστου άνδρα κάτω από το δάπεδο του ναού, η οποία ορισμένες φορές συνδέεται με τον ίδιο τον ζωγράφο. Ωστόσο, ελλείψει αρχαιολογικής επιβεβαίωσης, η παράδοση αυτή πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στοιχείο του τοπικού θρύλου. Ο ναός είναι εύκολα προσβάσιμος και, εφόσον χρειαστεί, το κλειδί βρίσκεται στο κοντινό καφενείο. Παρά τη λιτή μορφή και τις μικρές του διαστάσεις, παραμένει ένα από τα σημαντικότερα μνημεία που συνδέονται με τη μνημειακή ζωγραφική των αρχών του 14ου αιώνα στην Κρήτη.