Kościół Agios Stefanos

Powiedzieć, że ten kościół jest mały, to właściwie nie powiedzieć nic. Jest mikry, jakby zasuszył się od gorącego klimatu wyspy. Stoi na skraju pięknego dębowego lasu, niedaleko wioski Drakona, kilka kilometrów na południe od zabudowań. Dojazd jest łatwy, ale przy samym kościele nie ma parkingu, więc od razu praktyczna uwaga: trzeba zostawić samochód na poboczu. Bierzcie to pod uwagę i ostrożnie z wysiadaniem. O tym, że jest mały, już napisałem. Widać to zresztą na zdjęciach. Popatrzcie na stojące obok krzesła — to daje najlepsze pojęcie o jego rozmiarach. Nie przesadzę, jeśli napiszę, że widywałem większe kuchnie. W środku miejsca jest jeszcze mniej, bo mury są grube, jak to w bizantyńskich świątyniach bywa. Dwie osoby mieszczą się tam ledwo. Apsyda jest malutka, wyraźnie wgłębiona, ale niska. Wszystko tutaj wygląda tak, jakby ktoś zmniejszył normalny kościół do skali niemal domowej. I właśnie to dodaje temu miejscu uroku. Nie było tu zapewne ogromnych pieniędzy na wielką fundację. Była za to bardzo wyraźna potrzeba upamiętnienia św. Szczepana — pierwszego męczennika chrześcijaństwa. I to nie byle jak. W tak małej świątyni znalazł się jeden z najciekawszych i najrzadszych cykli poświęconych temu świętemu na Krecie. Freski zachowały się całkiem nieźle, choć nie mają tej ostrej wyrazistości, którą znamy z niektórych lepiej zachowanych albo mocniej oczyszczonych kościołów. Tu są, jakie są: wyblakłe, miejscami uszkodzone, miejscami uzupełnione, ale nadal czytelne. I właśnie przez to robią wrażenie czegoś autentycznego, nie muzealnie wygładzonego. Sam kościół jest prostą, jednonawową świątynią. Freski powstały w drugiej połowie XIV wieku, najpewniej gdzieś w latach osiemdziesiątych tego stulecia. Nie znamy imienia malarza, ale badacze łączą ten zespół z lokalnym środowiskiem artystycznym zachodniej Krety. W programie malarskim widać jednak coś więcej niż tylko rutynową dekorację małego wiejskiego kościoła. Są tu sceny z życia św. Szczepana, święci mnisi i asceci, a także bardzo ciekawa scena ukamienowania, w której badacze dostrzegają wpływy zachodniego malarstwa. I tyle. Żadnej wielkiej fundacyjnej tablicy, żadnego znanego nazwiska, żadnego efektownego manifestu. Tylko mikra, niemal anonimowa świątynia na skraju lasu — a w środku opowieść o świętym, który w tradycji chrześcijańskiej stoi bardzo blisko samego początku Kościoła.