Kościół Panagia

Panagia w Agios Ioannis (Aradena) — koniec drogi Żeby tu dotrzeć, trzeba minąć słynny most w Aradenie i jechać jeszcze pięć kilometrów, do miejsca gdzie droga się kończy. Dalej — dziesięć, piętnaście minut kamienistą ścieżką pod górę. Na wzgórzu pojawia się mały pobielony kościółek z dwiema masywnyni przyporami przy wejściu od południa. Morze, oliwki, cykady. Typowa kreteńska pocztówka — ale to nie jest typowy kościół. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał. Dekorację malarską datuje się na XIV–XV wiek, budowla jest prawdopodobnie starsza. Malarza nie znamy. Freski są dziś mocno zniszczone — i mimo to robią wrażenie. Coś w tej malarskiej naiwności działa: pewien rys prymitywizmu połączony z siłą wyrazu, który nie potrzebuje akademickiego warsztatu. W jednonawowym wnętrzu zmieszczono cztery cykle ikonograficzne. Cykl chrystologiczny rozwija się w łukach — Ukrzyżowanie, Złożenie z krzyża, Chrzest, Przemienienie. Cykl maryjny zawiera scenę wyjątkową nawet jak na kreteskie standardy: Joachim i Anna bawią się z małą Marią. Nie hieratyczne postacie ikonograficzne — zwyczajni rodzice z dzieckiem. Na ścianie zachodniej — Sąd Ostateczny. W dolnych partiach ścian — święci i hierarchowie. W konsze absydy zamiast spodziewanej Platytery — Deesis: Pantokrator między Bogurodzicą i Janem Chrzcicielem. W kościele pod wezwaniem Matki Bożej to rozwiązanie nieoczekiwane. Lassithiotakis widzi tu wpływ monastycznej ikonografii Kapadocji. Czy ma rację — trudno rozstrzygnąć. Może to po prostu swoboda ludowego twórcy, który malował tak jak umiał i jak chciał. Obok kościoła stoi wolnostojące arcosolium. Nie wiadomo kogo pochowano. W jego murze wmurowany jest fragment starszego elementu architektonicznego — być może wczesnochrześcijańskiego. Praktyka znana w Sfakii: stare kamienie w nowych murach jako znak ciągłości. Nie religijnej — wspólnotowej. Nowa wiara niczego nie zerwała, nadal jesteśmy tym samym ludem. Warte każdego kilometra.