Kościół Panagia

Kościół Narodzenia Matki Bożej (Ναός Γέννησης της Παναγίας), Patsos, dolina Amari Jeden z najważniejszych zabytków regionu Rethymnon, przy wjeździe do wsi Patsos w dolinie Amari. Kościół, powiązany z możnym rodem Kallergisów, mógł być siedzibą prawosławnego biskupstwa — pod 1357 r. źródła wzmiankują biskupa rezydującego w Patsos, co wskazuje na status kościoła jeszcze w okresie weneckim. Budowla należy do typu kościoła wpisanego w krzyż (cross-in-square), z dużymi filarami z ciosanego kamienia dźwigającymi kopułę, trzema apsydami od wschodu (środkowa pięcioboczna na zewnątrz, z synthronem wewnątrz) i przedsionkiem (nartheksem) dobudowanym od zachodu. Pierwotna posadzka leżała ok. 40 cm niżej niż obecna — pod nią kryją się fragmenty bogatego dekoru rzeźbiarskiego z najwcześniejszej fazy budowli (XI-XII w.), przebudowanej następnie w XIV w. Wnętrze pokryte jest freskami z wysokiej klasy warsztatu, reprezentującymi malarstwo paleologowskie. Program obejmuje m.in. sceny cyklu chrystologicznego, epizody z życia Marii i św. Mikołaja oraz poczet świętych stojących. Freski były zdejmowane ze ścian i konserwowane w latach 70. XX w.; do 2011 r. eksponowano je w kolekcji klasztoru św. Katarzyny w Heraklionie, skąd powróciły do Rethymnon — obecnie w Muzeum Archeologicznym w Rethymnon (mieszczącym się w kościele św. Franciszka), docelowo trafią do stałej ekspozycji regionalnej. W latach 2012–2014, w ramach programu współpracy transgranicznej Grecja-Cypr, przeprowadzono prace konserwatorskie zabezpieczające same mury, bez rozbudowanych rekonstrukcji.