Kościół Archangelos Michail

Ten niewielki, kolisty kościół, ukryty na zboczu wzgórza nad wsią Kato Episkopi, jest architektonicznym unikatem — to jedyna zachowana na Krecie budowla centralnokopułowa, wzniesiona w VI wieku. Z zewnątrz bryła wygląda niepozornie, prostokątnie, ale już samo spojrzenie na kopułę zdradza coś niezwykłego: pięć koncentrycznych, schodkowo zwężających się pierścieni, sylwetka bez odpowiednika w lokalnej architekturze bizantyjskiej. Najbliższą analogię stanowi słynna Rotunda w Salonikach. Wnętrze skrywa równie rzadkie znalezisko: fragmenty mozaikowej posadzki z drugiej połowy VI wieku, zdobionej motywami liści oliwnych, winorośli i ryb — jeden z niewielu ocalałych przykładów wczesnobizantyjskiej mozaiki podłogowej w zachodniej Krecie. W narteksie i w bocznym pomieszczeniu zachowały się też dwie chrzcielnice, w tym jedna w kształcie krzyża wtopiona w posadzkę — świadectwo, że budowla pełniła również funkcję baptysterium, miejsca chrztu wczesnych chrześcijan tego regionu. Najbardziej fascynujące jest jednak to, co kryją ściany: pięć nakładających się na siebie warstw malarskich, powstających przez ponad siedemset lat. Najstarsza, z VII wieku, obejmuje Wniebowstąpienie w kopule oraz świętego Jerzego, którego styl przypomina wczesnobizantyjskie mozaiki bazyliki św. Demetriusza w Salonikach — jeden z najcenniejszych zabytków malarstwa monumentalnego tamtej epoki na całej wyspie. Kolejna warstwa to ślad burzliwego okresu ikonoklazmu (obrazoburstwa) — zamiast świętych postaci malarze pozostawili wyłącznie ozdobne krzyże, bo przedstawianie wizerunków było wówczas zakazane. Gdy po latach kult ikon powrócił, w XII wieku freski przemalowano na nowo, tworząc jeden z najpiękniejszych przykładów malarstwa okresu komnenowskiego na Krecie. Ostatnie uzupełnienia, z przełomu XIII i XIV wieku, przypisuje się warsztatowi znanego kreteńskiego malarza Michała Venerisa. Kościół nie był zwykłą wiejską świątynią — przez wieki pełnił funkcję katedry biskupstwa Kisamos, po przeniesieniu siedziby diecezji w głąb lądu (stąd nazwa wsi Episkopi — "biskupstwo"). W zachodniej części kompleksu zachowały się ślady rezydencji biskupiej z czasów osmańskich. To właśnie stąd pochodził biskup Kisamos Melchizedek Despotakis, uczestnik greckiego ruchu niepodległościowego, powieszony przez Turków w 1821 roku na placu Splantzia w Chanii.