Kościół Agios Nikolaos

Kościół Agios Nikolaos (Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου) Kościół Agios Nikolaos w Kiriakosellia, w regionie Apokoronas na zachodniej Krecie, należy do cennych zabytków architektury i malarstwa bizantyńskiego na wyspie. Świątynia znajduje się u podnóża wzgórza, na którym zachowały się pozostałości dawnej twierdzy. Jej historia sięga prawdopodobnie XI wieku, jednak obecny wygląd budowli jest rezultatem kolejnych przebudów, z których najważniejsza miała miejsce około 1230 roku. Pierwotny kościół został w XIII wieku gruntownie przekształcony. Przebudowa objęła między innymi podwyższenie bocznych części budowli i wprowadzenie kopuły, dzięki czemu świątynia uzyskała formę zbliżoną do kościoła krzyżowego z kopułą. Charakterystycznymi elementami architektury są ceglana kopuła, półkolista apsyda z trójdzielnym oknem oraz kamienne mury z poziomymi pasami cegieł. Na początku XX wieku dobudowano zachodnią część kościoła, zmieniając jego pierwotne proporcje. Największą wartością świątyni pozostają jednak średniowieczne freski, datowane przez badaczy na około 1230–1240 rok. Mimo znacznych uszkodzeń malowidła wyróżniają się wysokim poziomem artystycznym, bogactwem kompozycji i związkami stylistycznymi z malarstwem Konstantynopola oraz Cesarstwa Nicejskiego. Już Kostas Lassithiotakis, który umieścił kościół w swoim katalogu pod numerem 62, zwrócił uwagę na ich wyjątkową jakość, określając je jako uszkodzone, lecz znakomicie wykonane. Program ikonograficzny obejmuje sceny chrystologiczne, maryjne oraz przedstawienia związane z życiem św. Mikołaja. Szczególnie interesująca jest kompozycja Opłakiwania Chrystusa, w której Bogurodzica trzyma martwe ciało Syna na kolanach, siedząc na prostokątnym sarkofagu. Uwagę badaczy zwraca również przedstawienie Chrztu Chrystusa z motywami stworzeń wodnych w Jordanie. W dekoracji pojawiają się ponadto Chrystus Antyfonetes i Bogurodzica Eleousa, których rozmieszczenie w przestrzeni świątyni ma znaczenie dla interpretacji całego programu malarskiego. Lassithiotakis wspomina także o zachowanych graffiti z XIV wieku. Są one interesującym świadectwem późniejszej obecności wiernych w świątyni, niezależnym od pierwotnej dekoracji malarskiej. Kościół Agios Nikolaos w Kiriakosellia jest ważnym świadectwem przemian architektury i sztuki bizantyńskiej na Krecie w pierwszej połowie XIII wieku. Jego malowidła należą do dzieł pozwalających śledzić związki prowincjonalnego malarstwa kreteńskiego z najważniejszymi ośrodkami artystycznymi świata bizantyńskiego. Pomimo uszkodzeń pozostają cennym materiałem do badań nad ikonografią, stylem i organizacją średniowiecznych warsztatów malarskich.