Kościół Panagia Myrtidiotissa

Kościół Panagia Myrtidiotissa W niewielkiej osadzie Tzevremiana, niedaleko Kandanos, znajduje się średniowieczny kościół Panagia Myrtidiotissa, znany również jako Panagia Mesosporitissa. Ta niepozorna, jednonawowa świątynia skrywa pozostałości bogatego programu malarskiego, a także niezwykle interesujące świadectwa dotyczące ludzi, którzy przed wiekami przyczynili się do jej odnowienia i ozdobienia freskami. Kościół został udokumentowany przez Giuseppe Gerolę na początku XX wieku, a następnie uwzględniony przez Kostasa Lassithiotakisa w katalogu malowanych świątyń Krety pod numerem 141. Gerola odnotował inskrypcję fundacyjną, namalowaną czarnymi literami na północnej ścianie, wokół łuku i niewielkiego okna. Zwrócił uwagę na jej niezwykły układ: tekst wielokrotnie zmienia kierunek, a niektóre litery zapisano nawet odwrotnie. Z inskrypcji wynika, że kościół został odnowiony od fundamentów i ozdobiony malowidłami dzięki staraniom i nakładom Manuela Skoulikanthesa oraz jego rodziny. Zachowana część daty pozwoliła Geroli przypisać przedsięwzięcie do XIV wieku. Jeszcze ciekawsze jest przedstawienie samych fundatorów. Gerola opisał mężczyznę i kobietę stojących w ogrodzie i wspólnie podtrzymujących model ufundowanej świątyni. Mężczyzna ma ciemną, krótko przystrzyżoną brodę, brązowe oczy i jasny strój, a na głowie nakrycie przypominające słomkowy kapelusz. Kobieta została przedstawiona w biało-żółtym ubiorze i czerwonym płaszczu. To niezwykłe świadectwo codzienności średniowiecznej Krety, pozwalające spojrzeć na fundatorów nie tylko jako na nazwiska zapisane w inskrypcji, lecz także jako na ludzi, których wygląd i ubiór malarz postanowił utrwalić na ścianach kościoła. Zachowane freski obejmują rozbudowany cykl chrystologiczny i maryjny. Lassithiotakis wymienia między innymi Zdradę Judasza, Przemienienie Pańskie, Ukrzyżowanie, Chrzest Chrystusa, Zmartwychwstanie, Ofiarowanie w świątyni, scenę z aniołem i niewiastami niosącymi wonności oraz Zaśnięcie Bogurodzicy. W ślepych arkadach znajdowały się przedstawienia archaniołów, natomiast w konchie apsydy Chrystus ukazany w popiersiu. Co ciekawe, katalog odnotowuje brak sceny Zwiastowania, tak często obecnej w dekoracji bizantyńskich prezbiteriów. Panagia Myrtidiotissa jest więc czymś więcej niż kolejnym niewielkim kościołem z pozostałościami średniowiecznych fresków. Dzięki dokumentacji Geroli możemy poznać imię fundatora, zobaczyć ślady rodzinnego przedsięwzięcia i odtworzyć część historii ludzi, którzy żyli w okolicach Kandanos przed kilkuset laty. To właśnie takie szczegóły sprawiają, że stare kreteńskie świątynie stają się nie tylko zabytkami sztuki, ale również niezwykłymi świadectwami życia dawnych mieszkańców wyspy.