Kościół Agios Ioannis Prodromos

W sercu wsi Delianá, w dzielnicy nazwanej po prostu Πρόδρομος (Poprzednik) — na cześć patrona świątyni — stoi jednonawowy, kolebkowo sklepiony kościół z przełomu XIII i XIV wieku. Sama nazwa dzielnicy nie jest przypadkowa: wieś pierwotnie nazywała się właśnie Prodromos, zanim zmieniono ją na Delianá. Budowla wzniesiona została na fundamentach wcześniejszego kościoła o tych samych wymiarach — echo starszej historii tego miejsca, sięgającej głębiej niż to, co widać dziś. Zanim jeszcze przekroczy się próg, uwagę przykuwa bogato rzeźbiony, późnogotycki portal — dzieło z czasów weneckiej Krety, z inskrypcją fundacyjną wymieniającą Dominica Veniera, przedstawiciela znanego weneckiego rodu. Wewnątrz czeka jednak coś znacznie bardziej niezwykłego. Podwyższona, zachodnia część nawy pokryta jest gęstym, doskonale zachowanym programem Sądu Ostatecznego — jedną z najbardziej rozbudowanych i najlepiej udokumentowanych wizji piekła i zbawienia na całej Krecie. Naukowcy uważają scenę piekielną w Delianá za prawdopodobnie największą zachowaną kompozycję tego typu na wyspie: procesję potępionych idących ku tronowi Szatana, wśród nich cesarzy-prześladowców, zdradzieckich duchownych i — co rzadkie — imiennie podpisanego Ariusza, arcyheretyka IV wieku, wraz z jego wyznawcami. Po drugiej stronie nawy, jako przeciwwaga, rozpościera się Raj z tronującą Bogurodzicą, Dobrym Łotrem i duszami sprawiedliwych spoczywającymi na łonie trzech Patriarchów. Freski te przez dziesięciolecia pozostawały ukryte pod grubą warstwą pobiały i zostały odkryte dopiero pod koniec XX wieku podczas prac konserwatorskich greckiej służby ochrony zabytków — co tłumaczy, dlaczego dawniejsze opracowania opisywały ten kościół jako "niemal całkowicie zniszczony". To właśnie analiza odsłoniętych scen z życia świętego — Uczty Heroda z tańczącą Salome, ścięcia, Głowy na misie — pozwoliła rozstrzygnąć starą niejasność co do wezwania świątyni: wcześniejsze źródła zapisywały ją jako kościół Jana Teologa (Ewangelisty), lecz ikonografia jednoznacznie wskazuje na Jana Chrzciciela (Prodromosa). We wschodniej, niżej położonej części nawy freski są znacznie gorzej zachowane, choć wciąż czytelne są sceny cyklu chrystologicznego oraz rzadko spotykany motyw Snu Józefa. Konchę absydy zdobią szczątki Deesis, a niżej — Komunia Apostołów i Melizmos z asystującymi hierarchami. Autorstwo malowideł bywa w źródłach popularnych przypisywane warsztatowi Michaiła Venerisa, choć naukowy katalog poświęcony temu kościołowi nie potwierdza tej atrybucji wprost — pozostaje ona więc na razie hipotezą, a nie ustalonym faktem.