Kościół Metamorfosis tou Christou

Kościół Metamorfosis tou Christou W niewielkiej miejscowości Vlithias, w regionie Selino na zachodniej Krecie, znajduje się średniowieczny kościół Przemienienia Chrystusa, znany również jako Sotiros Christos, czyli Chrystusa Zbawiciela. Ta niepozorna, wiejska świątynia kryje w sobie niezwykle bogaty program malarski, a zachowana dokumentacja epigraficzna pozwala powiązać jeden z etapów jej historii z latami 1358–1359. Kościół jest niewielką, podłużną budowlą nakrytą sklepieniem kolebkowym, wzmocnionym poprzecznymi łukami jarzmowymi. Wzdłuż bocznych ścian znajdują się płytkie, ślepe arkady, których powierzchnie wykorzystano do rozmieszczenia przedstawień świętych. Inskrypcja odnotowana przez badaczy wskazuje na odnowienie i dekorację świątyni w połowie XIV wieku, co sugeruje, że sama budowla może być starsza od zachowanych malowideł. Pomimo stosunkowo niewielkich rozmiarów kościoła jego program ikonograficzny jest wyjątkowo rozbudowany. Kostas Lassithiotakis, który umieścił świątynię w swoim katalogu pod numerem 112, wymienia między innymi Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie w świątyni, Chrzest w Jordanie, Przemienienie, Wskrzeszenie Łazarza, Wjazd do Jerozolimy, Anioła przy Grobie Pańskim oraz Zstąpienie Chrystusa do Otchłani. Obok scen chrystologicznych znalazły się przedstawienia świętych jeźdźców, Archanioła Michała, św. Antoniego, św. Mamasa oraz Deesis, określane w katalogu greckim jako Τρίμορφον. Szczególnie interesująca jest jednak inskrypcja związana z odnowieniem kościoła, znajdująca się w zachodniej części północnej ściany. Giuseppe Gerola odnotował ją w czwartym tomie swojego monumentalnego opracowania zabytków Krety. Późniejsze badania epigraficzne zwróciły uwagę na charakterystyczny sposób zapisywania imion ofiarodawców, umieszczonych drobniejszym pismem pod głównym tekstem inskrypcji. Dzięki temu napis stanowi nie tylko świadectwo chronologii prac, ale również źródło informacji o osobach zaangażowanych w ich finansowanie. Wśród wspomnianych ofiarodawców znalazły się dwie mniszki — Kataphyge i Eugenia. Ich udział w odnowieniu oraz dekoracji wiejskiego kościoła został odnotowany w badaniach Sharon E. J. Gerstel i Alice-Mary Talbot poświęconych życiu zakonnemu kobiet na bizantyńskiej prowincji. To szczególnie interesujący szczegół, ponieważ przypomina, że fundatorami średniowiecznych malowideł nie byli wyłącznie duchowni, możnowładcy czy zamożni właściciele ziemscy. W ich powstawaniu uczestniczyły również kobiety związane z życiem monastycznym. Sama obecność mniszek wśród ofiarodawców nie oznacza jednak, że kościół należał do żeńskiego klasztoru. Kościół Metamorfosis tou Christou w Vlithias jest cennym świadectwem życia religijnego i artystycznego XIV-wiecznej Krety. Jego freski pozwalają poznać rozbudowany program ikonograficzny niewielkiej wiejskiej świątyni, natomiast zachowana inskrypcja odsłania fragment historii ludzi, dzięki którym malowidła powstały. To właśnie połączenie sztuki, epigrafiki i zwyczajnej ludzkiej pamięci sprawia, że ten niepozorny kościół zasługuje na szczególną uwagę.