Kościół Agia Marina

Kościół Agia Marina (Ιερός Ναός Αγίας Μαρίνας) Na północ od miejscowości Ravdoucha, w zachodniej części Krety, znajduje się niewielki kościół Agia Marina, którego historia sięga prawdopodobnie końca XIII wieku. Świątynia została częściowo wzniesiona w naturalnym zagłębieniu skalnym, co nadaje jej architekturze nietypowy charakter. Jest to jednonawowa budowla ze sklepieniem kolebkowym, a fragmenty jej murów wykonano w technice przypominającej bizantyńskie opus cloisonné. Z miejscem tym wiąże się również tradycja wody wypływającej ze skały, niegdyś wykorzystywanej jako agiasma, czyli woda święcona. Wnętrze kościoła zachowało fragmenty średniowiecznych fresków, których program ikonograficzny obejmuje zarówno sceny z życia Chrystusa, jak i przedstawienia świętych. Kostas Lassithiotakis, który odnotował świątynię w swoim katalogu pod numerem 25, wymienia między innymi Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie w świątyni, Zwiastowanie, Mandylion, przedstawienie Chrystusa w popiersiu oraz postacie świętych. W innych opracowaniach wspominane są również sceny z życia i męczeństwa patronki kościoła, św. Mariny. Szczególnie interesująca jest kwestia autorstwa malowideł. W starszej literaturze freski przypisywano Teodorowi Danielowi Venerisowi, kreteńskiemu malarzowi działającemu na przełomie XIII i XIV wieku. Nowsze badania Jessiki Schmidt wskazują jednak na możliwość przypisania ich Michaelowi Venerisowi, siostrzeńcowi Teodora Daniela. Obaj artyści należeli do środowiska malarskiego, którego działalność odegrała istotną rolę w rozwoju monumentalnego malarstwa bizantyńskiego na Krecie. Ponieważ atrybucje opierają się przede wszystkim na analizie stylistycznej, autorstwo pozostaje przedmiotem badań. Kościół Agia Marina w Ravdoucha jest interesującym przykładem średniowiecznej architektury sakralnej dostosowanej do naturalnego ukształtowania terenu. Jego znaczenie wykracza jednak poza samą architekturę. Zachowane malowidła stanowią świadectwo rozwoju kreteńskiego malarstwa monumentalnego w okresie, gdy miejscowa tradycja bizantyńska funkcjonowała już w realiach weneckiego panowania nad wyspą. Niewielka świątynia pozostaje również ważnym punktem odniesienia w badaniach nad twórczością rodziny Venerisów.