Kościół Agios Nikolaos

Kościół św. Mikołaja w Maza należy do najważniejszych zabytków malarstwa ściennego okresu weneckiego na Krecie. Skromna jednonawowa świątynia, położona w niewielkiej wiosce Apokoronas, kryje wewnątrz jedne z najlepiej udokumentowanych fresków Ioannisa Pagomenosa, artysty kluczowego dla czternastowiecznej sztuki kreteńskiej. Niewielkie rozmiary budowli kontrastują z jej znaczeniem historycznym i artystycznym, czyniąc ją jednym z najbardziej cenionych przykładów lokalnej architektury sakralnej. Świątynia ma formę jednonawowego kościoła o kolebkowym sklepieniu i dwuspadowym dachu krytym dachówką, charakterystyczną dla wiejskich kościołów regionu. Wewnątrz zachował się kompletny cykl fresków ukończonych w latach 1325–1326, co potwierdza inskrypcja umieszczona na zachodniej ścianie. Malowidła, mimo wyblaknięć i okopceń spowodowanych paleniem świec przez wieki, stanowią jedno z najlepiej zachowanych i najpełniej poświadczonych dzieł Pagomenosa. Program ikonograficzny obejmuje sceny z życia Chrystusa oraz przedstawienia związane z patronem kościoła. Szczególnie wyróżnia się dekoracja absydy z rzadkim wizerunkiem „Chrystusa Niosącego Światło” (Ιησούς Φωτοδότης), ujętym w towarzystwie Matki Bożej i św. Mikołaja, co stanowi wariant klasycznej kompozycji Deesis. Inskrypcja fundacyjna wymienia zarówno fundatorów, jak i wykonawcę fresków. Jej treść brzmi: „Ανηστορείθη ο θήος κε σεβάσμειος ναός του Αγίου κε θαυματουργού κε μειροβλίτου Νικολάου του Μαζιανού δια σεινεργήας κε κόπου Δειμιτρίου του Σαρακηνοπούλου κε Κοστατήνου [του] Ράπτη ης του μισόν Κοστατήνου του Σαρακηνοπούλου του Γεωργίου του Μαβρομάτη Μιχαήλ ιερέος κε παντός του λαού του χορίου τ(ης) Μάζας. ο Κ(ύριο)ς γηνόσκη τα ονόματα αυτ(ών). Ετελιόθη δε δηα χειρός αμαρτολού Ιω(άννου) του Παγομένου. Έτ(ους) ςωλδ”. Jej tłumaczenie: „Został odnowiony boski i czcigodny kościół świętego, cudotwórcy i mirrą płynącego Mikołaja z Mazy dzięki współpracy i trudowi Dymitriosa Sarakenopoulosa i Konstantyna, syna Krawca (Raptisa), przyrodniego brata Konstantyna Sarakenopoulosa, Georgiosa Mavromatisa, kapłana Michała oraz całego ludu wsi Maza. Pan zna ich imiona. Ukończono zaś ręką grzesznego Ioannisa Pagomenosa, roku 6834.” Inskrypcja ta, jednoznacznie podpisana przez Pagomenosa, stanowi kluczowe źródło do datowania i atrybucji jego twórczości. Tradycja lokalna wspomina o pochówku nieznanego mężczyzny pod posadzką kościoła, co bywa łączone z osobą artysty, jednak brak potwierdzenia archeologicznego sprawia, że należy uznać to za element lokalnej legendy. Kościół jest łatwo dostępny, a w razie potrzeby klucz znajduje się w pobliskim kafeneionie. Mimo swojej skromnej formy pozostaje jednym z najważniejszych miejsc związanych z malarstwem monumentalnym wczesnego XIV wieku na Krecie.