Ζωοδόχος Πηγή Αλικιανού. Η ζωή και ο θάνατος δίπλα δίπλα

Ανάμεσα στον Αλικιανό και τον Κούφο, μέσα στους εσπεριδεώνες της πεδιάδας των Χανίων, στέκεται μια από εκείνες τις εκκλησίες που δεν φωνάζουν από μακριά. Χρειάζεται να ξέρεις τι ψάχνεις. Αξίζει όμως τον κόπο, γιατί ο Ι.Ν. Ζωοδόχου Πηγής δεν είναι απλό αγροτικό εκκλησάκι. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικά βυζαντινά μνημεία της δυτικής Κρήτης — μια εκκλησία συνδεδεμένη με τον Άγιο Ιωάννη τον Ξένο, μοναχό, ερημίτη και κτήτορα, που άφησε βαθύ αποτύπωμα στην περιοχή.

Οι ντόπιοι γνωρίζουν αυτή την εκκλησία και ως Άη κυρ-Γιάννης, από το όνομα του Ιωάννη του Ξένου. Σύμφωνα με την αγιογραφική παράδοση, ο ναός ιδρύθηκε γύρω στο 1030, δηλαδή στη μέση βυζαντινή περίοδο, λίγο μετά την επιστροφή της Κρήτης στη βυζαντινή κυριαρχία μετά την αραβική κατοχή. Σημαντικό πλαίσιο: δεν μιλάμε απλώς για ένα θρησκευτικό κτήριο, αλλά για σύμβολο ανασύστασης της χριστιανικής παρουσίας στο νησί.

Αρχιτεκτονική

Αρχιτεκτονικά ο ναός ανήκει στον σταυροειδή εγγεγραμμένο τύπο με τρούλο. Δεν χρειάζεται να μετατραπεί αυτό σε μάθημα αρχιτεκτονικής ιστορίας — αρκεί να μπεις μέσα και να δεις ότι δεν πρόκειται για απλό παρεκκλήσι. Η κάτοψη έχει έναν σαφή σταυρικό ρυθμό, με τρούλο στο κέντρο, ενώ τα πλευρικά κεραίες του σταυρού προεξέχουν αισθητά από τον κύριο όγκο. Στα ανατολικά υπάρχουν τρεις κόγχες, που συνδέονται με τον λειτουργικό χώρο: ιερό, πρόθεση και διακονικό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πενταγωνική κόγχη με αρχιτεκτονική διακόσμηση, κόγχες και τυφλά τόξα. Στους τοίχους εφαρμόστηκαν τεχνικές τυπικές της εξελιγμένης βυζαντινής δόμησης, όπως το κρυφό πλινθοδομικό σύστημα και η χάραξη του σοβά ώστε να μιμείται κανονική λιθοδομή.

Έξω αξίζει να προσεχθούν τα μεταγενέστερα στοιχεία, ιδίως η νοτιοδυτική είσοδος με το οξυκόρυφο τόξο, που ανακατασκευάστηκε πιθανώς τον 15ο αιώνα. Εκεί διασώζονται ίχνη ενός τρίτου στρώματος ζωγραφικής: παραστάσεις ιεραρχών, μοναχών, πιθανώς και του ίδιου του Ξένου, καθώς και της Παναγίας ως Ζωοδόχου Πηγής. Ένα ωραίο μοτίβο: η Παναγία ως πηγή ζωής, όχι στην αφηρημένη θεολογία, αλλά σε τοίχο εκκλησίας ανάμεσα σε χωράφια και περιβόλια.

Τοιχογραφίες

Το εσωτερικό διέσωσε δύο στρώματα τοιχογραφιών. Το παλαιότερο χρονολογείται στον 11ο αιώνα και αποκαλύφθηκε μόνο κατά τη συντήρηση. Η κατάστασή του δεν είναι ιδανική, αλλά η ίδια η ύπαρξη τόσο παλαιάς ζωγραφικής εντυπωσιάζει. Διακρίνονται εκεί ανάμεσα σε άλλα Άγιοι Ανάργυροι — μορφές που στη βυζαντινή θρησκευτική φαντασία συνέδεαν πίστη, σώμα, αρρώστια και ελπίδα θεραπείας. Το δεύτερο στρώμα χρονολογείται στο πρώτο μισό του 14ου αιώνα. Εδώ εμφανίζεται πλουσιότερο εικονογραφικό πρόγραμμα: Παναγία Πλατυτέρα στην κόγχη, όρθιοι και προτομές αγίων, ευαγγελικές σκηνές, καθώς και η εξαιρετικά σημαντική παράσταση του Ιωάννη του Ξένου με τους μαθητές του.

Αυτή ακριβώς η παράσταση δίνει στην εκκλησία το ιδιαίτερο βάρος της. Δεν κοιτάμε απλώς ανώνυμη τοιχογραφική διακόσμηση. Βλέπουμε τοπική μνήμη για έναν άνθρωπο που συνδέθηκε με αυτό τον τόπο. Ο Ιωάννης ο Ξένος δεν είναι εδώ μορφή από μακρινό θρύλο κρεμασμένο στον αέρα. Είναι παρών στον χώρο του δικού του κτίσματος, ανάμεσα στους μαθητές του, σε ένα μέρος που επέζησε από ερείπια, ανακατασκευές, νεκροταφείο, λήθη και συντήρηση.

Το νεκροταφείο κάτω από το πάτωμα

Ένα από τα πιο ισχυρά στοιχεία αυτού του τόπου δεν αφορά την αρχιτεκτονική ούτε τις τοιχογραφίες — αλλά το χώμα κάτω από την εκκλησία και γύρω της. Κατά τις αρχαιολογικές έρευνες αποκαλύφθηκε εκτεταμένο μεσοβυζαντινό νεκροταφείο, που χρησιμοποιήθηκε από τον 11ο έως τον 12ο αιώνα, με συνέχεια ταφών έως τους νεότερους χρόνους. Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι παιδικές ταφές. Βρέθηκαν τόσο εντός του ναού όσο και γύρω του. Μέρος των τάφων περιείχε κοσμήματα: βραχιόλια, σκουλαρίκια, χάντρες περιδεραίων, στοιχεία ενδυμασίας.

Αυτή είναι μια λεπτομέρεια που μπορεί να σε σταματήσει περισσότερο από μια ημερομηνία σε κατάλογο. Ξαφνικά αυτή η εκκλησία παύει να είναι απλώς «μνημείο». Γίνεται τόπος ανθρώπινου πόνου, φροντίδας και ελπίδας.

Ανθρωπολογικές αναλύσεις έδειξαν υψηλή παιδική θνησιμότητα, ιδίως στη βρεφική ηλικία, καθώς και ίχνη ασθενειών και διατροφικών ελλείψεων. Το Βυζάντιο δεν είναι μόνο χρυσές εικόνες, τρούλοι και αυτοκρατορική θεολογία. Είναι και μητέρες, πατεράδες, παιδιά, αρρώστιες, κηδείες και μικρά κοσμήματα τοποθετημένα σε τάφο — η τελευταία χειρονομία αγάπης για κάποιον που έφυγε πολύ νωρίς.

Ιστορία συντήρησης

Η εκκλησία παρέμενε για μεγάλο διάστημα σε κατάσταση σοβαρής ερείπωσης. Πρώτα προσπάθησαν να τη σώσουν οι κάτοικοι, έπειτα, γύρω στο 1950, εργασίες αποκατάστασης ανέλαβε ο Αναστάσιος Ορλάνδος — ο σημαντικότερος Έλληνας ιστορικός βυζαντινής αρχιτεκτονικής της εποχής του. Πληρέστερες συντηρητικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν μόλις στις αρχές του 21ου αιώνα. Αναστηλώθηκε μεταξύ άλλων ο τρούλος, με βάση τα σωζόμενα αρχιτεκτονικά στοιχεία και αναλογίες με τον ναό του Αγίου Δημητρίου στην περιοχή του Ρεθύμνου.

Πώς να το δεις

Σήμερα αξίζει να επισκεφθείς αυτό τον τόπο αργά και με προσοχή. Πρώτα από έξω: αναλογίες του όγκου, κόγχη, ίχνη ανακατασκευών, υλικό τοιχοποιίας. Έπειτα μέσα: τοιχογραφίες, τα στρώματά τους, μορφές αγίων, την παράσταση του Ιωάννη του Ξένου με τους μαθητές. Και στο τέλος καλό είναι να συνειδητοποιήσεις ότι κάτω από τα πόδια σου και γύρω από το ναό για αιώνες υπήρχε χώρος ταφής. Αυτή η εκκλησία ήταν κέντρο θρησκευτικής ζωής, αλλά και τόπος μνήμης για τους νεκρούς.

Ζωοδόχος Πηγή. Δύσκολο να βρεθεί καλύτερη επωνυμία για ένα μέρος όπου ζωή και θάνατος έζησαν τόσο καιρό ο ένας δίπλα στον άλλον.

Χρήσιμες πληροφορίες για τον επισκέπτη

Το πιο σημαντικό εδώ δεν είναι μια «ωραία φωτογραφία», αλλά πολλά στρώματα ιστορίας τοποθετημένα το ένα πάνω στο άλλο. Ο ναός ιδρύθηκε γύρω στο 1030, διαθέτει τοιχογραφίες από τον 11ο και 14ο αιώνα, μεταγενέστερα ζωγραφικά ίχνη εξωτερικά, γοτθίζουσα είσοδο του 15ου αιώνα, και κάτω και γύρω του ανακαλύφθηκε νεκροταφείο με ταφές παιδιών και ενηλίκων.

Ιδιαίτερα αξίζει να θυμηθείς τη μορφή του Αγίου Ιωάννη του Ξένου. Δεν είναι απλώς ένας προστάτης στο όνομα. Σύμφωνα με τις παραδόσεις ήταν ο κτήτορας της εκκλησίας, και η παράστασή του με τους μαθητές διασώζεται στο στρώμα τοιχογραφιών του 14ου αιώνα. Χάρη σε αυτό ο ναός έχει πολύ προσωπικό χαρακτήρα — συνδέεται με έναν συγκεκριμένο άνθρωπο και τη δραστηριότητά του στη δυτική Κρήτη.

Το μοτίβο της Ζωοδόχου Πηγής αναφέρεται στην Παναγία ως πηγή ζωής και πνευματικής θεραπείας. Στο πλαίσιο των παιδικών ταφών που ανακαλύφθηκαν αυτός ο τίτλος αποκτά επιπλέον βάρος. Δεν είναι πλέον απλώς λειτουργικός τύπος, αλλά επωνυμία που αντηχεί βαθιά με την ιστορία αυτού του συγκεκριμένου τόπου.

Αξίζει επίσης να προσεχθεί η αρχιτεκτονική. Δεν είναι απλό μονόκλιτο παρεκκλήσι, από τα εκατοντάδες που υπάρχουν στην Κρήτη. Είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο, πιο σύνθετης κάτοψης, με εξελιγμένη επεξεργασία τοίχων και κόγχης. Ο ίδιος ο όγκος λέει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε κτίσμα μεγάλης σημασίας.

Βιβλιογραφία

Παιδικές ταφές και νεκροταφείο

Bourbou, Chryssi. "Οι παιδικές ταφές στο ναό της Ζωοδόχου Πηγής (Αλικιανός): Ταφικές πρακτικές και ανθρωπολογικά δεδομένα." In Αρχαιολογικό Έργο Κρήτης 2: Πρακτικά της 2ης Συνάντησης, Ρέθυμνο, 26–28 Νοεμβρίου 2010, edited by Michalis Andrianakis, Petroula Varthalitou, and Iris Tzachili, 586–594. Rethymno: Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης, 2012.

Αρχιτεκτονική και ευρύτερο πλαίσιο

Andrianakis, Michalis G., and Kostas D. Giapitsoglou. Χριστιανικά μνημεία της Κρήτης. Edited by Kostas D. Giapitsoglou. Text edited by Manolis S. Patedakis. Heraklion: Συνοδική Επιτροπή Θρησκευτικού Τουρισμού της Εκκλησίας Κρήτης / Μ.Κ.Ο. Φιλοξενία, 2012.