Όταν ένας γνήσιος Κρητικός χάσει κάτι, δεν αρχίζει να ψάχνει στα απολεσθέντα ούτε κάνει ανάρτηση σε κάποια τοπική ομάδα του Facebook. Ο γνήσιος Κρητικός πηγαίνει στην κουζίνα και αρχίζει να φτιάχνει μια πίτα, τη φανουρόπιτα. Τι σχέση έχει όμως ένα γλυκό με ένα χαμένο πρόβατο ή με ένα κλειδί που δεν βρίσκουμε πουθενά; Γιατί ειδικά μια πίτα και από πού προέκυψε αυτό το παράξενο έθιμο; Σε λίγο θα ξετυλίξουμε ολόκληρη την ιστορία του αγίου και θα προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει εδώ. Για τους κατοίκους της Κρήτης μάλλον δεν θα είναι κάτι καινούργιο, αλλά για όσους αναγνώστες δεν γνωρίζουν τόσο καλά τις κρητικές λαϊκές παραδόσεις, μπορεί να αποδειχθεί μια ενδιαφέρουσα περιπλάνηση στην κρητική νοοτροπία, γεμάτη απρόσμενες λεπτομέρειες.
Πρέπει να ομολογήσω ότι, στη δική μου περίπτωση, όλη αυτή η ιστορία ξεκίνησε από ένα γλυκό που μου αρέσει πάρα πολύ. Για μένα, μαζί με την πορτοκαλόπιτα, είναι η ίδια η πεμπτουσία της Κρήτης. Με μια ελαφριά γεύση εσπεριδοειδών, συχνά με αποξηραμένα φρούτα, σταφίδες και ξηρούς καρπούς. Χορταστικό και απλώς νόστιμο. Κι από εκεί ακριβώς άρχισαν όλα, από τη γεύση. Ο Φανούριος ήρθε αργότερα και μου ανακάτεψε το μυαλό, γιατί τόσο η ιστορία του γλυκού όσο και η ιστορία του ίδιου του αγίου μοιάζουν να έχουν βγει κατευθείαν από το κρητικό μυαλό. Η νοοτροπία των ανθρώπων αυτού του τόπου συμπυκνωμένη σε μία ιστορία.
Ο Φανούριος είναι ένας από εκείνους τους αγίους για τους οποίους γνωρίζουμε ελάχιστα. Δεν ξέρουμε και πολλά για τη ζωή του. Για να το πούμε μάλιστα ξεκάθαρα, δεν ξέρουμε απολύτως τίποτα γι' αυτόν. Δεν γνωρίζουμε πότε και πού γεννήθηκε, πού έζησε ή πού μαρτύρησε. Το σημαντικότερο είναι ότι ο Φανούριος δεν αναφέρεται στο Synaxarium Ecclesiae Constantinopolitanae, το Συναξάριο της Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως, κι επομένως δεν υπάρχει τεκμηριωμένη συνέχεια της λατρείας του από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.
Από πού προέκυψε, λοιπόν, ξαφνικά η λατρεία ενός αγίου του οποίου η ιστορία μερικές φορές μοιάζει κάπως τραβηγμένη από τα μαλλιά; Ο Φανούριος, κατά κάποιον τρόπο, «ανακαλύφθηκε» στη Ρόδο. Ναι, δεν είναι υπερβολή, γιατί η λατρεία του γεννήθηκε κάτω από αρκετά ασυνήθιστες συνθήκες. Σύμφωνα με την παράδοση, στα ερείπια μιας παλιάς εκκλησίας στη Ρόδο βρέθηκε μια απεικόνιση ενός νεαρού άνδρα με στρατιωτική ενδυμασία. Γύρω του υπήρχαν δώδεκα σκηνές από το μαρτύριό του. Το όνομα που διαβάστηκε στην επιγραφή ήταν «Φανούριος». Η ανακάλυψη αυτή συνδέεται με τον μητροπολίτη Ρόδου Νείλο Διασωρηνό, ο οποίος έζησε και έδρασε τον 14ο αιώνα. Ναι, καλά διαβάσατε. Ο Φανούριος κυριολεκτικά ανακαλύφθηκε στα ερείπια κάποιας εκκλησίας.
Και μέχρι εδώ όλα καλά. Μόνο που στον επιστημονικό χώρο εμφανίστηκε μια υπόθεση σύμφωνα με την οποία δεν υπήρξε ποτέ κανένας Φανούριος και το όνομά του προέκυψε από λανθασμένη ανάγνωση μιας επιγραφής που αφορούσε τον Άγιο Γεώργιο. Αξίζει να τονίσουμε ότι πρόκειται μόνο για μια επιστημονική υπόθεση, παρ' όλα αυτά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και βασισμένη σε αρκετά λογικά επιχειρήματα.
Ας επιστρέψουμε όμως στο θέμα μας. Γιατί αυτός ο συγκεκριμένος άγιος θεωρείται τόσο αποτελεσματικός στο να βρίσκει χαμένα πράγματα; Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα λαϊκή ετυμολογική ερμηνεία που συνδέει αυτό το φαινόμενο με την ομοιότητα του ονόματος Φανούριος με το ρήμα «φανερώνω», δηλαδή αποκαλύπτω, παρουσιάζω ή κάνω κάτι γνωστό. Το ενδιαφέρον είναι ότι στη λαϊκή παράδοση ο άγιος δεν βοηθούσε μόνο να βρεθούν χαμένα αντικείμενα ή εξαφανισμένα πρόβατα, αλλά και να αποκαλυφθούν οι υπεύθυνοι για κλοπές. Στην περιοχή του Βαλσαμόνερου υπήρχε ένα έθιμο, καταγεγραμμένο από εθνογραφικές έρευνες, σύμφωνα με το οποίο όσοι ήταν ύποπτοι για κλοπή οδηγούνταν μπροστά στον Φανούριο. Τους έφερναν μπροστά στην εικόνα του αγίου για να ορκιστούν. Και πρέπει οπωσδήποτε να αναφέρουμε άλλη μία μαγική ιδιότητα του Φανουρίου. Λέγεται ότι μπορεί να φανερώσει σε μια ανύπαντρη γυναίκα τον άνδρα που πρόκειται να παντρευτεί στο μέλλον.
Ωραία όλα αυτά, αλλά τι γίνεται με το γλυκό; Από το γλυκό ξεκίνησε όλη αυτή η ιστορία, άλλωστε. Λοιπόν, πρόκειται για ακόμη ένα στοιχείο της λαϊκής παράδοσης μέσα σε αυτή την ήδη περίπλοκη ιστορία. Θα μπορούσαμε άνετα να πούμε ότι ο Φανούριος είναι ένας ιδιαίτερος άγιος, που η μορφή του έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό μέσα από λαϊκές αφηγήσεις και δοξασίες, αν και φυσικά υπάρχουν καλά καταγεγραμμένες διηγήσεις για θαύματα που του αποδίδονται. Τη συνταγή θα την αφήσουμε στην άκρη, γιατί δεν είναι αυτό το σημαντικότερο εδώ. Η πίτα φτιάχνεται με επτά ή εννέα υλικά, αν και ορισμένες πηγές αναφέρουν απλώς ότι ο αριθμός τους πρέπει να είναι μονός. Δεν επιτρέπεται να περιέχει βούτυρο και το μόνο λίπος που χρησιμοποιείται είναι φυτικό λάδι. Τα επτά υλικά υποτίθεται ότι συμβολίζουν τα επτά μυστήρια της Εκκλησίας, ενώ τα εννέα λέγεται ότι αντιπροσωπεύουν τις εννέα αμαρτίες της μητέρας του Φανουρίου. Ναι, καλά διαβάσατε. Της μητέρας του αγίου. Σε λίγο θα εξηγήσω τι συμβαίνει εδώ.
Παραδοσιακά η φανουρόπιτα φτιάχνεται στις 27 Αυγούστου (σύμφωνα με ορισμένες πηγές στις 26 ή στις 27, αλλά και σε άλλες περιστάσεις, όταν κάποιος κάνει ένα τάμα στον άγιο). Αναπόσπαστο μέρος του εθίμου είναι να μοιράζεται με την οικογένεια και τους γείτονες. Αφού ψηθεί, η πίτα μεταφέρεται στην εκκλησία και ευλογείται από τον ιερέα. Μόνο μετά την ευλογία αρχίζει το μοίρασμά της, που συχνά συνοδεύεται από τα λόγια «Ο Θεός να συγχωρέσει τη μάνα του Αγίου Φανουρίου». Αναρωτιέστε κι εσείς τι στο καλό συμβαίνει εδώ; Ένα γλυκό, μια μητέρα, ένας άγιος που ανακαλύφθηκε κατά τύχη;
Εντάξει, αλλά τι γίνεται με αυτή τη μητέρα; Λοιπόν, η μητέρα του Φανουρίου αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία της ελληνικής λαϊκής θρησκευτικότητας, και το λέω χωρίς την παραμικρή υπερβολή. Πρόκειται για μια ιστορία πολύ καλά τεκμηριωμένη από τη λαογραφική έρευνα, μια ιστορία για την αμαρτία, την κόλαση και την προσπάθεια να σωθεί μια ψυχή που υποφέρει από τα μαρτύρια της. Και όλα αυτά με τη βοήθεια μιας φλούδας κρεμμυδιού. Το ξέρω, ακούγεται παράξενο, αλλά έτσι ακριβώς έχει η ιστορία. Η μητέρα του αγίου λέγεται ότι ήταν μια εξαιρετικά τσιγκούνα, σκληρή γυναίκα, χωρίς ίχνος συμπόνιας. Σε μια από τις δημοφιλείς εκδοχές παρουσιάζεται ως άνθρωπος που αρνιόταν να δώσει ελεημοσύνη, γύριζε την πλάτη στους φτωχούς και δεν ήθελε να μοιραστεί τίποτα από όσα είχε. Ορισμένες παραλλαγές της αφήγησης μπαίνουν σε περισσότερες λεπτομέρειες και περιγράφουν πώς αρνιόταν ακόμη και να αφήσει τους γείτονές της να χρησιμοποιήσουν τον φούρνο που βρισκόταν στην αυλή της. Σε ολόκληρη τη ζωή της έκανε μία και μοναδική πράξη ελεημοσύνης. Έδωσε σε έναν ζητιάνο μια φλούδα κρεμμυδιού. Σε άλλες εκδοχές ήταν ένα ολόκληρο κρεμμύδι, ένα φύλλο πράσου, σκόρδο ή μια κλωστή.
Μετά τον θάνατό της, η μητέρα βρέθηκε στην κόλαση, όπου, ανάλογα με την εκδοχή του θρύλου, έβραζε μέσα σε πίσσα, καιγόταν στις φλόγες ή υπέφερε βυθισμένη μέχρι τον λαιμό στη λάσπη. Ο Φανούριος, που βρισκόταν στον παράδεισο, όταν είδε τα βάσανα της μητέρας του, άρχισε να παρακαλεί τον Θεό να τη σώσει. Και πάλι, ανάλογα με την εκδοχή, ζητούσε βοήθεια από τον Αρχάγγελο Μιχαήλ ή τον Άγιο Πέτρο. Η αμαρτωλή γυναίκα πήρε μια ευκαιρία. Θα την τραβούσαν έξω από την κόλαση χάρη στη μοναδική καλή πράξη που είχε κάνει στη ζωή της. Με μια φλούδα κρεμμυδιού. Ο Φανούριος, ή σε άλλες εκδοχές ένας άγγελος σταλμένος από τον Θεό, άρχισε να τραβά τη μητέρα του από τα βάθη της κόλασης. Τότε όμως συνέβη κάτι που έκρινε την τύχη της. Άλλες καταδικασμένες γυναικείες ψυχές είδαν την ευκαιρία και άρχισαν να πιάνονται από τα ρούχα της, τα πόδια της και την ίδια τη φλούδα του κρεμμυδιού. Η μητέρα του Φανουρίου όμως παρέμεινε ο εαυτός της ακόμη και τότε. Δεν είχε καμία πρόθεση να βοηθήσει κανέναν. Άρχισε να σπρώχνει τις άλλες ψυχές μακριά της και τότε η φλούδα κόπηκε, με αποτέλεσμα να πέσει ξανά πίσω στην κόλαση. Ούτε εκείνη τη στιγμή δεν μπόρεσε να δείξει λίγη συμπόνια ή να βοηθήσει κάποιον άλλον.
Σύμφωνα με τον θρύλο, ο Φανούριος δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια να σώσει την ψυχή της μητέρας του. Ζήτησε από τους ανθρώπους να μην προσφέρουν δώρα στον ίδιο, αλλά να ψήνουν μια πίτα και να προσεύχονται για τη συγχώρεση των αμαρτιών της μητέρας του. Σε αντάλλαγμα, εκείνος θα τους βοηθούσε να βρίσκουν ό,τι είχαν χάσει.
Τι σχέση έχουν όλα αυτά με την Κρήτη; Πολύ μεγάλη, όπως αποδεικνύεται. Σε αυτή την ιστορία η Ρόδος είναι ο τόπος όπου ανακαλύφθηκε η εικόνα του αγίου, αλλά μερικές από τις παλαιότερες και σημαντικότερες μαρτυρίες για τη λατρεία του προέρχονται από την Κρήτη. Στη Μονή Βαλσαμόνερου, στην περιοχή της Μεσαράς, ήδη από το 1426 χτίστηκε ένα παρεκκλήσι αφιερωμένο στον Φανούριο. Η επιστημονική βιβλιογραφία προσδιορίζει επίσης το πρόσωπο που ήταν υπεύθυνο για τη διάδοση της λατρείας του. Ήταν ο ηγούμενος της μονής, Ιωνάς Παλαμάς. Ένα ακόμη σημαντικό πρόσωπο σε αυτή την ιστορία είναι ο Άγγελος Ακοτάντος, ένας από τους σπουδαιότερους Κρητικούς ζωγράφους του πρώτου μισού του 15ου αιώνα. Είναι γνωστές επτά εικόνες του Φανουρίου που είτε φιλοτεχνήθηκαν από τον ίδιο είτε του αποδίδονται. Τρεις φέρουν την υπογραφή του, ενώ οι άλλες τέσσερις αποδίδονται στο χέρι του.
Ας επιστρέψουμε στο γλυκό, γιατί από εκεί ξεκίνησε η ιστορία μας και μάλλον εκεί θα τελειώσει. Με την πρώτη ματιά, η φανουρόπιτα μοιάζει με ένα εντελώς συνηθισμένο γλυκό. Τίποτα το ιδιαίτερο. Λίγα υλικά, μια πρέζα κανέλα, ελαιόλαδο, πορτοκάλια, ίσως λίγες σταφίδες και ξηρούς καρπούς. Χωρίς εξεζητημένες τεχνικές, περίπλοκες διαδικασίες ή δυσεύρετα υλικά. Κι όμως, πίσω από αυτή την απλή συνταγή κρύβεται μια ιστορία πολλών αιώνων, από τη Ρόδο μέχρι τη μεσαιωνική Κρήτη, με διηγήσεις για θαύματα, κλεμμένα πρόβατα, μια αμαρτωλή μητέρα, την κόλαση και μια φλούδα κρεμμυδιού. Αυτή η ιστορία κυκλοφορεί στον ελληνικό κόσμο ήδη από τον 15ο αιώνα και ακόμη και σήμερα, στην εποχή των smartphones και της τεχνητής νοημοσύνης, κρατάει γερά. Ακόμη και σήμερα στην Κρήτη μπορείτε να φάτε ένα κομμάτι φανουρόπιτα και να ακούσετε την ιστορία της μητέρας ενός αγίου που πιθανότατα δεν υπήρξε ποτέ.
Γιατί τα γράφω όλα αυτά; Εδώ που τα λέμε, ούτε βίος αγίου είναι ούτε συνταγή για γλυκό. Τα γράφω απλώς για να σας δείξω το νησί από μια διαφορετική οπτική γωνία. Όχι μόνο μέσα από τις παραλίες του και μερικά ερείπια. Θέλω να δείξω ότι σε αυτόν τον τόπο ακόμη και ένα γλυκό έχει τη δική του βαθιά και συγκινητική ιστορία. Μπορεί βέβαια να βασίζεται σε έναν λαϊκό θρύλο, αλλά αυτός ο θρύλος εξακολουθεί να ζει στη συλλογική μνήμη μέχρι σήμερα.
Γι' αυτό, την επόμενη φορά που θα φάτε φανουρόπιτα, αφιερώστε μια σιωπηλή σκέψη στην τσιγκούνα μητέρα του Φανουρίου. Και μην φάτε ολόκληρη την πίτα μόνοι σας, γιατί πρώτον, μπορεί να καταλήξετε στην κόλαση με ένα κρεμμύδι στο χέρι, και δεύτερον, ο διαιτολόγος σας θα πάθει έμφραγμα.