Μέσκλα / Meskla. Ο ναός της Μεταμόρφωσης, ή το φως κρυμμένο στα βουνά

Αυτός ο ναός βρίσκεται κάπως παράμερα, σαν να μη θέλει να επιβληθεί. Στέκει σχεδόν στο κέντρο ενός χωριού που κάποτε πιθανότατα έσφυζε από ζωή, ενώ σήμερα μοιάζει μόνο με θολή ανάμνηση παλιότερων ημερών.

Τα Μέσκλα δεν είναι ένα νυσταγμένο, καρτποσταλικό χωριό από τουριστικό φυλλάδιο. Είναι μάλλον ένας τόπος μετά τη ζωή. Ήσυχοι δρόμοι, τζάμια παλιών μαγαζιών σκεπασμένα με εφημερίδες, κλειστό καφενείο, εγκαταλειμμένη ταβέρνα, σκουριασμένα αυτοκίνητα στις αυλές. Πότε πότε περνάει ένα αυτοκίνητο, πότε πότε γαβγίζει ένας σκύλος, πότε πότε κάποιος γλιστρά ανάμεσα στα σπίτια. Και ύστερα πάλι σιωπή.

Αυτή η σιωπή δεν είναι γλυκιά ούτε γραφική. Έχει μέσα της το βάρος ενός τόπου που θυμάται περισσότερα απ’ όσα μπορεί σήμερα να δείξει. Και ακριβώς γι’ αυτό ο ναός ταιριάζει τόσο καλά εδώ.

Για να φτάσετε εκεί, πρέπει να κατεβείτε λίγο νότια από τα Χανιά, να περάσετε από την Αγυιά και να μην καθίσετε υπερβολικά πολλή ώρα στη λίμνη. Έπειτα περνάτε από τους Φουρνές και συνεχίζετε προς το χωριό Μέσκλα. Αυτός είναι ο προορισμός μας.

Δεν είναι μακριά και η πρόσβαση είναι εύκολη. Καμία σχέση με τους κρυμμένους ναούς των Σφακίων, όπου πρώτα κοπανιέσαι σε χωματόδρομο και μετά περπατάς για χιλιόμετρα κάτω από τον ήλιο. Εδώ φτάνετε με κανονικό αυτοκίνητο σχεδόν μπροστά στον ναό, και μπορεί ακόμη και να σας φέρουν το κλειδί.

Παιχνιδάκι.

Το εκκλησάκι είναι λιτό και διακριτικό. Μια απλή μονόκλιτη κατασκευή με νάρθηκα, που εξωτερικά δεν προαναγγέλλει τίποτε το ιδιαίτερο. Αυτό είναι χαρακτηριστικό για τέτοια κρητικά διαμάντια — δεν φωνάζουν, δεν λάμπουν επιδεικτικά, δεν κάνουν θόρυβο γύρω από τον εαυτό τους. Στέκουν αιώνες ολόκληρους, σαν να γνωρίζουν πολύ καλά την εσωτερική τους αξία.

Όταν όμως μπείτε μέσα, θα καταλάβετε γιατί σας έφερα εδώ. Ο ναός γοητεύει με την πληρότητα του διακόσμου, τα χρώματα, το πλήθος των σκηνών. Εμένα πάντα μου φέρνει έναν ελαφρύ ίλιγγο, και επιστρέφω συχνά. Θα ήθελα πολύ να μάθω τις δικές σας εντυπώσεις.

Δεν έχει σημασία μόνο ότι οι τοιχογραφίες είναι πολλές και καλά διατηρημένες. Το πιο ενδιαφέρον στα Μέσκλα είναι ότι το εσωτερικό αυτού του μικρού ναού οργανώνεται σαν μια πορεία. Πρώτα ο πρόναος, ο νάρθηκας — ένας χώρος πιο σκοτεινός, πιο αυστηρός, συνδεδεμένος με τον θάνατο, την κρίση και την προσμονή. Έπειτα ο κυρίως ναός, και μέσα του το φως της Μεταμόρφωσης.

Αξίζει να έρθετε το πρωί. Το φως του ήλιου που μπαίνει από το μικρό παράθυρο της αψίδας κάνει τη δουλειά του. Είναι το αληθινό φως της Μεταμόρφωσης.

Γιατί το κύριο θέμα αυτής της αφήγησης είναι ακριβώς η Μεταμόρφωση.

Όχι μια μεταφορά. Μια συγκεκριμένη σκηνή, ένα συγκεκριμένο βουνό, μια συγκεκριμένη στιγμή. Το Θαβώρ. Τρεις μαθητές που δεν ξέρουν τι να κάνουν με αυτό που βλέπουν. Ο Χριστός μέσα σε εκτυφλωτική λευκότητα, ο Μωυσής και ο Ηλίας στα πλάγια του — ο Νόμος και οι Προφήτες, το παρελθόν και το μέλλον, ολόκληρο το βάρος της ιστορίας συγκεντρωμένο σε μία μόνο στιγμή.

Και αυτή η στιγμή βρίσκεται εδώ. Στον τοίχο αυτού του μικρού ναού, σε ένα χωριό που σχεδόν έχει πάψει να υπάρχει.

Γνωρίζουμε τα ονόματα των ζωγράφων και τη χρονολόγηση αυτού του διακόσμου. Η κτητορική επιγραφή συνδέει την ανακαίνιση του ναού με το έτος 1303, και τις τοιχογραφίες με τον Θεόδωρο Δανιήλ και τον ανιψιό του Μιχαήλ Βενέρη. Πρόκειται για ένα οικογενειακό εργαστήριο, στη δυτική Κρήτη, στις αρχές του 14ου αιώνα. Δεν είναι ανώνυμες μορφές. Είναι ζωγράφοι των οποίων τα έργα αποτελούν σήμερα αντικείμενο σοβαρής έρευνας και έχουν σταθερή θέση στον κόσμο των βυζαντινών σπουδών.

Επιπλέον, με αυτή τη ζωγραφική παράδοση συνδέεται ο ευρύτερος κόσμος των εργαστηρίων της δυτικής Κρήτης, από τον οποίο θα αναδειχθεί αργότερα και ο Ιωάννης Παγωμένος — ένας από τους σημαντικότερους εκκλησιαστικούς ζωγράφους του νησιού. Τα Μέσκλα δεν ήταν λοιπόν απλώς ένας τόπος. Ήταν κομμάτι μιας ζωντανής παράδοσης, που περνούσε από χέρι σε χέρι.

Δεν ζωγράφιζαν εικονογραφήσεις της Γραφής. Ζωγράφιζαν ένα παράθυρο. Κάτι μέσα από το οποίο μπορεί κανείς να κοιτάξει αυτό που κανονικά παραμένει αόρατο.

Γι’ αυτό ακριβώς αυτά τα πρόσωπα δεν είναι όμορφα με τη συμβατική έννοια. Είναι συγκεντρωμένα. Κοιτούν κάπου πέρα από εσένα. Έχουν μέσα τους κάτι που οι αρχαίοι Έλληνες θα ονόμαζαν σπουδαῖον — σοβαρότητα χωρίς σκληρότητα, συγκέντρωση χωρίς ψυχρότητα. Σαν να γνωρίζουν περισσότερα απ’ όσα μπορούν να πουν.

Μείνετε για λίγο μπροστά σε αυτή την κεντρική σκηνή. Ύστερα κοιτάξτε γύρω σας — οι αφηγηματικές τοιχογραφίες τρέχουν σε ζώνες, σαν κόμικ επτά αιώνων. Σκηνές από τη ζωή του Χριστού, μορφές αγίων, ο Παντοκράτορας που κοιτάζει από ψηλά. Το σύνολο είναι συνεκτικό, μελετημένο, αφηγημένο με μια ευρύτητα που δύσκολα θα περίμενε κανείς σε έναν τόσο μικρό χώρο.

Κάποιος ήθελε πολύ να δημιουργηθεί αυτό.

Και κάποιος φρόντισε να επιβιώσει.

Αυτός ο ναός είναι ξεχωριστός από κάθε άποψη. Είναι ξεχωριστός και για τη δική μου ιστορία. Εδώ άρχισε η δική μου περιπέτεια με τις τοιχογραφίες, πολλά χρόνια πριν. Έχει συμβολική διάσταση, γιατί ο ναός της Μεταμόρφωσης μεταμόρφωσε εμένα — έναν τουρίστα που κατάπινε χιλιόμετρα στους κρητικούς δρόμους — σε προσεκτικό παρατηρητή.

Βιβλιογραφία

Ο ναός και η επιγραφή του 1303

DMLab, Technical University of Crete: Church of Christ the Savior in Meskla — τρισδιάστατη τεκμηρίωση και ιστορική περιγραφή.
https://dmlab.tuc.gr/project/church-in-meskla/

Θεόδωρος Δανιήλ και Μιχαήλ Βενέρης

Jessica Schmidt, Die spätbyzantinischen Wandmalereien des Theodor Daniel und Michael Veneris. Eine Untersuchung zu den Werken und der Vernetzung zweier kretischer Maler, Byzanz zwischen Orient und Okzident 20, Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums, Mainz 2020.
Μερικώς διαθέσιμο στο Academia.edu.

Ιωάννης Παγωμένος και οι σχέσεις του με τους Βενέρηδες

Wikipedia, Ioannis Pagomenos:
https://en.wikipedia.org/wiki/Ioannis_Pagomenos

Με παραπομπή στα: Schmidt 2020, σ. 115–116· Tsamakda 2012, σ. 112.

Γενικό πλαίσιο — εκκλησιαστική ζωγραφική της δυτικής Κρήτης

University of Oxford, Crete project: Art History: Icons and Wall-paintings
https://crete.classics.ox.ac.uk/U2S3/U2S3L2.html