Kiedy rasowy Kreteńczyk coś zgubi, nie zaczyna poszukiwań od biura rzeczy znalezionych czy od posta na lokalnej grupie FB. Rasowy Kreteńczyk idzie do kuchni i zaczyna piec ciasto, fanuropitę. Co ma wspólnego ciasto z zagubioną owcą czy zgubionym kluczem? Dlaczego akurat ciasto i skąd ten dziwny obyczaj? Za chwilę przejedziemy się dokładnie po całej historii świętego i spróbujemy zrozumieć, o co tu chodzi. Dla mieszkańców Krety nie będzie to prawdopodobnie nic nowego, ale dla tych mniej zaznajomionych z kreteńską tradycją ludową czytelników może to być niezła ciekawostka i interesująca podróż w głąb kreteńskiej mentalności.
Muszę przyznać, że cała ta historia zaczęła się w moim przypadku od ciasta, które bardzo lubię. To dla mnie, obok portokalopity, kwintesencja kreteńskości. Lekko cytrusowe w smaku, często z bakaliami, rodzynkami i orzechami. Sycące i zwyczajnie smaczne. I od tego się właśnie zaczęło, od smaku. Fanurios przyszedł później i namieszał mi w głowie, bo historia samego ciasta, jak i historia świętego, to opowieść żywcem wyjęta z kreteńskiej głowy. Skondensowana mentalność ludzi tego regionu.
Fanurios jest jednym z tych świętych, o których nie wiemy zbyt wiele. Nie znamy zbyt dobrze jego życiorysu, należałoby wręcz powiedzieć wprost: nie wiemy o nim nic. Nie znamy daty i miejsca narodzin, nie wiemy, gdzie żył, gdzie poniósł męczeństwo. Co ważniejsze, Fanurios nie figuruje w Synaxarium Ecclesiae Constantinopolitanae, nie ma więc żadnej udokumentowanej ciągłości jego kultu w dawnym chrześcijaństwie.
Skąd więc nagle wybuch kultu świętego, którego historia wygląda czasem, jakby była lekko naciągana? Fanuriosa niejako „odkryto” na Rodos. Tak, to nie jest przesada, bo kult tego świętego narodził się w dość nietypowych okolicznościach. Według tradycji na Rodos, w ruinach starego kościoła, odnaleziono przedstawienie młodego mężczyzny w stroju wojskowym. Wokół niego znajdowało się dwanaście scen jego męczeństwa. Odczytane z inskrypcji imię brzmiało „Φανούριος”. Odkrycie to wiązane jest z działającym w XIV wieku metropolitą Rodos, Nejlosem Diasorenosem. Tak, to nie jest pomyłka, Fanurios został dosłownie odkryty w ruinach jakiejś świątyni.
I niby wszystko jest w porządku, ale w przestrzeni naukowej pojawiła się hipoteza, że nie było żadnego Fanuriosa, a jego imię to źle odczytana inskrypcja dotycząca świętego Jerzego. Warto zaznaczyć, że to tylko naukowa hipoteza, niemniej jednak bardzo ciekawa i oparta na dość racjonalnych argumentach.
Wróćmy jednak do sedna. Dlaczego akurat ten święty jest tak skuteczny w odnajdywaniu rzeczy zagubionych? Jest ciekawa, ludowa hipoteza etymologiczna, która tłumaczy ten fenomen podobieństwem imienia Φανούριος do czasownika φανερώνω, oznaczającego ujawnianie, odkrywanie lub objawianie. Co ciekawe, w ludowej tradycji święty nie tylko pomagał odnajdywać zagubione przedmioty, zaginione owce, ale także ujawniać sprawców kradzieży. W okolicach Valsamonero istniał udokumentowany etnograficznie zwyczaj konfrontowania podejrzanych o kradzież z Fanuriosem. Prowadzono taką osobę przed ikonę świętego, aby złożyła przysięgę. Trzeba tu także koniecznie wspomnieć o jeszcze jednej magicznej właściwości Fanuriosa. Otóż potrafi on objawić niezamężnej kobiecie mężczyznę, którego w przyszłości poślubi.
No dobra, ale co z tym ciastem, bo od ciasta wszystko się zaczęło. Otóż jest to jeszcze jeden element ludowości w tej skomplikowanej historii. Można śmiało powiedzieć, że Fanurios jest specyficznym świętym, składa się w dużej mierze z ludowych podań i wierzeń, choć oczywiście ma dobrze udokumentowane relacje o cudach. Przepis na ciasto sobie darujemy, nie jest to tutaj najważniejsze. Wypiek powstaje z 7 lub 9 składników, choć niektóre źródła mówią tylko o nieparzystej liczbie, nie może zawierać masła, a jedynym dopuszczalnym tłuszczem jest olej roślinny. Wspomniane 7 składników ma rzekomo symbolizować 7 sakramentów, z kolei 9 składników ma być symbolem 9 grzechów matki Fanuriosa. Tak, dobrze czytacie, matki świętego. Za chwilę wyjaśnię, o co tu chodzi.
Tradycyjnie wypieka się ciasto 27 sierpnia (według niektórych źródeł 26 lub 27, a także w innych terminach, gdy ktoś składa świętemu obietnicę) i stałym elementem tradycji z tym związanej jest dzielenie się nim z rodziną i sąsiadami. Ciasto jest po wypieku niesione do świątyni i święcone przez kapłana. Dopiero po tym obrzędzie następuje dzielenie się ciastem, któremu towarzyszą często życzenia „Niech Bóg przebaczy matce świętego Fanuriosa” (Ο Θεός να συγχωρέσει τη μάνα του Αγίου Φανουρίου). Też się zastanawiacie, o co tu chodzi? Ciasto, matka, święty odkryty przypadkiem?
No dobra, ale co z tą matką? Otóż matka Fanuriosa to jeden z najbardziej fascynujących elementów greckiej religijności ludowej i piszę to bez żadnej przesady. Jest to bardzo dobrze udokumentowana folklorystycznie opowieść o grzechu, piekle, próbie ratowania duszy cierpiącej piekielne męki, a wszystko to za pomocą łupiny cebuli. Wiem, brzmi dziwnie, ale tak to właśnie wygląda. Matka świętego miała być kobietą bardzo skąpą, okrutną i pozbawioną empatii. W jednej z popularnych wersji przedstawia się ją jako osobę odmawiającą jałmużny, odwracającą się od ubogich i nieskorą do dzielenia się tym, co posiadała. Niektóre warianty opowieści wchodzą w szczegóły i opowiadają o tym, jak odmawiała sąsiadom korzystania z pieca, który stał na jej podwórku. W całym życiu zdarzył się jej jeden akt miłosierdzia, dała żebrakowi łupinę cebuli, w innych wersjach była to cała cebula, łupina pora, czosnek albo nić.
Po śmierci matka trafiła do piekła i tu, w zależności od wersji legendy, gotowała się w smole, płonęła w ogniu lub cierpiała po szyję zanurzona w błocie. Przebywający w niebie Fanurios, gdy zobaczył cierpienie matki, zaczął błagać Boga o jej ocalenie. I znowu, w zależności od wersji przekazu, prosił o pomoc Archanioła Michała lub świętego Piotra. Grzesznica dostała swoją szansę, miała zostać wyciągnięta z piekła za pomocą tego jednego dobrego uczynku, który w życiu zrobiła. Za pomocą łupiny cebuli. Fanurios, a w innych wersjach wysłany przez Boga anioł, rozpoczął wyciąganie matki z piekielnych czeluści. Wtedy jednak zdarzyło się coś, co przesądziło o jej losie. Inne potępione dusze kobiet chciały skorzystać z szansy i zaczęły chwytać się ubrania matki, jej nóg i samej cebulowej łupiny. Jednak matka Fanuriosa nawet w tej sytuacji pozostała sobą, nie zamierzała nikomu pomagać. Zaczęła odpychać pozostałe dusze i wtedy łupina pękła, a ona sama spadła z powrotem do piekła. Nawet w takiej chwili nie potrafiła okazać empatii i wsparcia.
Według legendy Fanurios nie zaprzestał walki o duszę matki. Poprosił ludzi, aby nie składali darów jemu, ale piekli ciasto w intencji przebaczenia grzechów jego matki. W zamian za to miał pomagać w odnajdywaniu tego, co się zgubiło.
Jaki to wszystko ma związek z Kretą? Otóż ma i to bardzo duży. W tej historii Rodos jest miejscem odkrycia wizerunku świętego, ale to z Krety pochodzą jedne z najważniejszych, wczesnych świadectw jego kultu. W położonym w rejonie Messary klasztorze Valsamonero już w 1426 roku wzniesiono kaplicę poświęconą temu świętemu. Literatura naukowa dokładnie wskazuje też osobę odpowiedzialną za rozpowszechnianie jego kultu. Był to igumen klasztoru Ionas Palamas. Kolejna ważna postać w tej historii to jeden z najważniejszych malarzy kreteńskich pierwszej połowy XV wieku, Angelos Akotantos. Znanych jest 7 ikon Fanuriosa jego autorstwa lub jemu przypisywanych. Trzy jawnie podpisane i cztery, których autorstwo jest mu przypisywane.
Wróćmy do ciasta, bo to od ciasta zaczęła się historia i chyba na cieście się skończy. Fanuropita wygląda na pierwszy rzut oka jak zupełnie zwyczajny wypiek. Nic specjalnego, kilka składników, szczypta cynamonu, oliwa, pomarańcze, czasem rodzynki i orzechy. Bez wyszukanych technik, skomplikowanych procesów i niedostępnych składników. I to za tym prostym przepisem kryje się historia obejmująca kilkaset lat, od Rodos, poprzez średniowieczną Kretę, opowieści o cudach, skradzione owce, grzeszną matkę, piekło i łupinę cebuli. Opowieść ta krąży w greckim świecie już od XV wieku i nawet dziś, w epoce smartfonów i AI, ma się dobrze. Nawet dziś na Krecie zjecie fanuropitę i usłyszycie wspomnienie matki świętego, który prawdopodobnie nigdy nie istniał.
Po co ja to wszystko piszę? Przecież ani to żywot świętego, ani przepis na ciasto. Tylko po to, żeby pokazać wyspę z innej perspektywy. Nie tylko z perspektywy plaży i kilku ruin. Żeby pokazać, że w tym miejscu nawet ciasto ma swoją głęboką i poruszającą historię, choć pewnie opartą na ludowej legendzie, ale ta legenda funkcjonuje w zbiorowej świadomości do dziś.
Więc kiedy następnym razem będziecie jedli fanuropitę, wspomnijcie po cichu skąpą matkę Fanuriosa. I nie zjadajcie całego ciasta sami, bo po pierwsze, skończycie w piekle z cebulą w garści, a po drugie, wasz dietetyk zejdzie na zawał.