Παλαιοχριστιανική Βασιλική Επισκοπής Αγιάς

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΉ ΒΑΣΙΛΙΚΉ ΕΠΙΣΚΟΠΉΣ ΑΓΙΆΣ Κοίμησις της Θεοτόκου Αυτά δεν είναι απλά ερείπια. Στέκεστε σε ένα μέρος που για πάνω από χίλια χρόνια αποτελούσε το κέντρο του χριστιανισμού της δυτικής Κρήτης. 5ος αιώνας μ.Χ. — εδώ υψωνόταν μια τρίκλιτη βασιλική, μια από τις πρώτες επισκοπικές εκκλησίες του νησιού. Ξυλόστεγη, με εγκάρσιο κλίτος, αφιερωμένη στην Παναγία. 827–961 — Οι Άραβες καταλαμβάνουν την Κρήτη. Η βασιλική ερημώνεται. περ. 970 — μετά την απελευθέρωση του νησιού από τον βυζαντινό στρατηγό Νικηφόρο Φωκά, η έδρα του Επισκόπου Κυδωνίας μεταφέρεται από την παραλία στην ενδοχώρα — εδώ, στην Αγιά. Η εκκλησία ανοικοδομείται και γίνεται καθεδρικός ναός ολόκληρης της δυτικής Κρήτης. μετά το 1204 — οι Βενετοί καταλαμβάνουν την Κρήτη. Οι Ορθόδοξοι επίσκοποι αντικαθίστανται από Λατίνους. Η έδρα επιστρέφει οριστικά στα Χανιά. Η εκκλησία εγκαταλείπεται σταδιακά. Οι κολόνες που βλέπετε — ιδίως εκείνη από κόκκινο μάρμαρο — στέκονται εδώ αδιάλειπτα από τον 10ο αιώνα. Δεν προέρχονται από την Κρήτη· μεταφέρθηκαν από μακρινά λατομεία, πιθανότατα από την Προκόννησο στη Θάλασσα του Μαρμαρά. Ήταν παλαιότερες από την ίδια την ανοικοδόμηση — οι Βυζαντινοί τις έβγαλαν από τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου αιώνα και τις έστησαν εκ νέου. Ο Ιταλός ιστορικός Giuseppe Gerola, που φωτογράφισε τα ερείπια γύρω στο 1900, έγραψε ότι το μνημείο άξιζε διεξοδική μελέτη — αλλά ήταν τόσο καλυμμένο από χώματα ώστε αυτό καθίστατο αδύνατο. Ο βόρειος τοίχος που αποτύπωσε στη φωτογραφία του κατέρρευσε στα επόμενα εκατό χρόνια. Η κόκκινη κολόνα στέκεται ακόμα.