Ι.Ν. Αγίας Άννας

Τοποθεσία: Ανισαράκι, Δήμος Καντάνου-Σελίνου, περίπου 58 χιλιόμετρα νότια των Χανίων, σε υψόμετρο 520 μέτρων. Ο ναός βρίσκεται στην είσοδο του οικισμού και φέρει σήμανση της αρχαιολογικής υπηρεσίας. Αρχιτεκτονική: Μικρός, μονόχωρος ναΐσκος με καμαροσκεπή που ενισχύεται με σφενδόνιο. Λιτός εξωτερικά — δύο τυφλά αψιδώματα στον βόρειο και τον νότιο τοίχο προσθέτουν εύρος στο εσωτερικό, που δεν ξεπερνά τα 20 τετραγωνικά μέτρα. Ανήκει στον κοινό τύπο του αγροτικού ναΐσκου της Βενετοκρατίας στην Κρήτη, ωστόσο ξεχωρίζει γιατί διατηρεί ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα χτιστά, γραπτά τέμπλα του νησιού. Τοιχογραφίες: Εκτελέστηκαν από δύο ζωγράφους της σχολής ή του κύκλου του Ιωάννη Παγωμένου — ζωγράφου του δέκατου τέταρτου αιώνα, του οποίου ενυπόγραφα έργα διατηρούνται σε δώδεκα και πλέον εκκλησίες της δυτικής Κρήτης. Ο ικανότερος από τους δύο ανέλαβε το τέμπλο και το ιερό· ο δεύτερος, με πιο λαϊκό ύφος, ζωγράφισε τον κύκλο της Αγίας Άννας και την παράσταση της Γαλακτοτροφούσας. Χρονολογία εκτέλεσης: 1352, αν και για δεκαετίες επικρατούσε λανθασμένα το 1457 ή το 1462, βάσει εσφαλμένης ανάγνωσης της κτητορικής επιγραφής. Νέα ανάγνωση με υπέρυθρη φωτογράφηση και παλαιογραφική ανάλυση απέδειξε ότι οι δύο τελευταίοι στίχοι της επιγραφής είχαν σβηστεί και ξαναγραφτεί πέντε χρόνια αργότερα, προκειμένου να προστεθεί νέος δωρητής — εξ ου και η σύγχυση. Κτητορική επιγραφή: Μνημονεύει εννέα δωρητές — τρία ζευγάρια και τρεις μεμονωμένους άνδρες. Ανάμεσά τους ο ιερέας Ιωάννης με τη συμβία του, καθώς και οι νεαροί Νικόλαος και Βασίλειος. Όλοι απεικονίζονται σε στάση δέησης πλάι στην είσοδο του ναΐσκου, με ενδυμασία που αντικατοπτρίζει την κοινωνική τους θέση. Οι γυναικείες φορεσιές — με δικέφαλους αετούς κεντημένους στον μανδύα — δηλώνουν επιδεικτικά βυζαντινή καταγωγή και εθνική αυτοσυνειδησία υπό βενετική κυριαρχία. Εικονογραφικό πρόγραμμα: Μοναδικό σε ολόκληρη την Κρήτη. Το δυτικό ήμισυ της καμάρας αφιερώνεται εξ ολοκλήρου στην παιδική ζωή της Παναγίας, από τη γέννησή της ως τα Εισόδια — επτά σκηνές χωρίς καμία ευαγγελική παρεμβολή, με μοναδική εξαίρεση τη Σταύρωση στο τύμπανο του δυτικού τοίχου. Σε αυτό το πλαίσιο, η Άννα αναδεικνύεται ως ο απόλυτος πρωταγωνιστής: είναι το επίκεντρο κάθε σκηνής, όχι η Παναγία. Ακόμη και οι επιγραφές που συνοδεύουν τις παραστάσεις είναι ασυνήθιστες: η σκηνή που συνήθως αποκαλείται Γέννηση της Παναγίας φέρει εδώ τον τίτλο Η ΓΕΝΗΣΙΣ ΤΗΣ ΑΝΗΣ — η Γέννηση της Άννας — ενώ η απομάκρυνση του Ιωακείμ επιγράφεται Η ΕΞΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΑΚΕΙΜ, τύπος αναπόδεικτος αλλού στη μνημειακή ζωγραφική. Η τοιχογραφία της Άννας Γαλακτοτροφούσας — της Άννας που θηλάζει τη νεογέννητη Παναγία — βρίσκεται χαμηλά στον βόρειο τοίχο, σε πάρισα θέση με τον Χριστό Παντοκράτορα. Το θέμα αυτό είναι εξαιρετικά σπάνιο σε ολόκληρη τη βυζαντινή παράδοση: σώζονται συνολικά μόλις πέντε τέτοιες τοιχογραφίες. Η Άννα αποδίδεται σε στάση τριών τετάρτων, με κόκκινο μαφόρι, κρατώντας την Παναγία οριζόντια στην αγκαλιά της — εικονογραφική καινοτομία: το βρέφος δεν κάθεται αλλά ξαπλώνει ευδαιμονικά, θηλάζοντας με το βλέμμα στραμμένο προς τη μητέρα. Τα μάτια της Άννας έχουν σε κάποια εποχή ξύστεί σκόπιμα. Στον ίδιο ναό η Άννα εμφανίζεται άλλες δύο φορές: ως βρεφοκρατούσα στο τέμπλο και στο εξωτερικό ανακουφιστικό αψίδωμα πάνω από την είσοδο — τρεις παραστάσεις συνολικά μέσα σε έναν μικρό ναΐσκο, συγκέντρωση που δεν απαντά πουθενά αλλού στον ελληνικό χώρο. Πλαίσιο: Το Ανισαράκι βρίσκεται στην καρδιά του Σελίνου, περιοχής με εξαιρετική πυκνότητα κατάγραφων εκκλησιών. Σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων μπορεί κανείς να επισκεφθεί τους ναούς της Παναγίας και του Αγίου Γεωργίου στο ίδιο χωριό, τις εκκλησίες της Καντάνου, και σε ευρύτερη ακτίνα δεκάδες ναΐσκους του δέκατου τέταρτου και δέκατου πέμπτου αιώνα. Ο ναός της Αγίας Άννας θεωρείται το σημαντικότερο βυζαντινό μνημείο ολόκληρου του δήμου.