Ι.Ν. Αρχαγγέλου Μιχαήλ

Το 1327 ή 1328 τέσσερις οικογένειες από τα Καβαλαριανά — ο Θεοτόκης Κότζης, ο Μανουέλ Μελισουργός και ο Νικήτας με τον Δημήτριο Σίδερο — ένωσαν τις δυνάμεις τους για να ανεγείρουν και να διακοσμήσουν ναό. Ανέθεσαν το έργο σε ζωγράφο που γνωρίζουμε ονομαστικά: τον Ιωάννη Παγωμένο, ο οποίος υπέγραψε την κτητορική επιγραφή με χαρακτηριστική βυζαντινή ταπεινοφροσύνη ως «τάχα κε ζωγράφου». Ο Παγωμένος υπήρξε ο πλέον παραγωγικός καλλιτέχνης του Σελίνου του 14ου αιώνα, με έργα στα Κομιτάδες, στο Ανισαράκι, στην Κακοδίκη και σε άλλα χωριά. Στα Καβαλαριανά άφησε ένα από τα πληρέστερα σωζόμενα σύνολα κτητορικών πορτρέτων. Δεκατέσσερις μορφές — άνδρες, γυναίκες, παιδιά — μας αντικρίζουν από τα κεντρικά αψιδώματα του βόρειου και του νότιου τοίχου, επτά σε κάθε πλευρά, τοποθετημένες με απόλυτη συμμετρία. Μαζί συνθέτουν κάτι μοναδικό για την Κρήτη: μια οικογενειακή πινακοθήκη ενσωματωμένη άμεσα στο εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού. Ο βόρειος τοίχος ανήκει στην οικογένεια Κότζη — ο Θεοτόκης με τη γυναίκα του Άννα και τα παιδιά· ο νότιος στον Μελισουργό και τους Σίδερους. Οι γυναίκες με σκεπασμένο κεφάλι υποδηλώνουν, σύμφωνα με τη βυζαντινή σύμβαση, έγγαμη ή χήρα γυναίκα· τα κορίτσια φέρουν τα μαλλιά λυτά. Οι περισσότεροι άνδρες φορούν ενδύματα mi-partie — υφάσματα με σκακιστά ή ριγωτά εραλδικά σχέδια, μόδα που γεφύρωνε τους δύο κόσμους του νησιού — ενώ ο Θεοτόκης Κότζης προτίμησε βυζαντινή ενδυμασία. Ανάμεσα στις δύο ομάδες εκτείνεται κτητορική επιγραφή μοναδική στην κρητική επιγραφική: οι κτήτορες απευθύνονται στους Βενετούς άρχοντες ως «μεγάλων κε ἀφέντον». Σε εποχή που οι σχέσεις Ελλήνων και Βενετών ήταν γενικά τεταμένες, η φράση αυτή αποτελεί διπλωματική εξαίρεση. Η ερευνήτρια Αγγελική Λυμπεροπούλου, η οποία αφιέρωσε τη διδακτορική της μονογραφία σε αυτόν τον ναό, προτείνει ότι δεν πρόκειται για κολακεία, αλλά για πρακτική στρατηγική μιας κοινότητας που έκτιζε τον ναό της ως τόπο ταφής — και φρόντιζε να διατηρεί καλές σχέσεις με την εξουσία. Το εσωτερικό είναι μονόχωρο, καμαροσκεπές, με τέσσερα σφενδόνια και τρία τυφλά αψιδώματα σε κάθε πλευρά. Στην αψίδα διατηρείται κατεστραμμένος Παντοκράτορας περιβαλλόμενος από ιεράρχες. Στον νότιο τοίχο, σε τυφλό αψίδωμα, ο Άγιος Γεώργιος έφιππος — χρυσή πανοπλία σε χρυσό βάθος: πολεμιστής και προστάτης. Ο κατάλογος Λασσιθιωτάκη καταγράφει πλούσιο πρόγραμμα: Ευαγγελισμός, Μεταμόρφωση, Ανάληψη, Προδοσία, Χριστός στηθαίος, και σειρά αγίων — Κωνσταντίνος, Τίτος, Κύριλλος, Σοφία, Φώτης, Πολύκαρπος, Ελευθέριος. Ο ναός βρίσκεται εντός κοιμητηρίου — κι αυτό δεν ήταν τυχαίο. Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ ζυγίζει τις ψυχές στην Κρίση. Οι κτήτορες ήξεραν πού ήθελαν να φτάσουν — και φρόντισαν να έχουν τον κατάλληλο προστάτη κοντά τους.