Ι.Ν. Αγίου Παύλου

Η μονή βρίσκεται στη χερσόνησο της Σπάθας (Ροδωπού), περίπου 40 χιλιόμετρα βορειοδυτικά των Χανίων και 12,5 χιλιόμετρα από τον οικισμό Ροδωπός — προσβάσιμη μόνο μέσω κακού χωμάτινου δρόμου. Μαζί με τη μονή του Αγίου Ιωάννη στα Γιωνά, λίγα χιλιόμετρα βορειότερα, αποτελούσε ενιαίο μοναστηριακό συγκρότημα που άκμασε κατά την ύστερη βενετοκρατία. Μετά την οθωμανική κατάκτηση αμφότερες οι μονές υπήχθησαν στη δυνατή μονή Γωνιάς στο Κολυμπάρι. Το συγκρότημα δεν απογράφεται στον κατάλογο εκκλησιών και μονών του 1637 και τα ιστορικά στοιχεία για την εξέλιξή του είναι ελάχιστα. Το καθολικό — μονόχωρος ναός με τρούλο επενδεδυμένο με βυζαντινά κεραμικά — φέρει δύο φάσεις τοιχογραφικής διακόσμησης. Η παλαιότερη, που καλύπτει το ανατολικό τμήμα, χρονολογείται στα τέλη του 14ου αιώνα και είναι έργο ανώνυμου λαϊκού τεχνίτη επηρεασμένου από τις τάσεις της Μακεδονικής Σχολής. Η νεότερη, στη δυτική επέκταση, ανάγεται στα μέσα του 15ου αιώνα — ένας καλός τεχνίτης ζωγράφισε εδώ ολόσωμους αγίους και σκηνές από τον ευαγγελικό κύκλο. Οι τοιχογραφίες έχουν υποστεί σοβαρές φθορές από τον χρόνο, την υγρασία και τον αλατούχο αέρα. Η απομόνωση της μονής απέδωσε εξαιρετικό ιστορικό υλικό: 66 χαράγματα χαραγμένα στον σοβά μεταξύ 1514 και 1608 — σημειώματα ναυτικών, εμπόρων, βενετών αξιωματούχων και προσκυνητών, στα ελληνικά και στα ιταλικά. Ανάμεσά τους: ο βενετός καγκελάριος Γεώργιος Γαβαλάς επισκέφθηκε τη μονή το 1545· το 1553 κάποιος Μανουήλ Σκουταριώτης έγραψε ότι ήθελε να επισκεφθεί τον ναό των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου· χάραγμα του 1607 αναφέρει τον Νικόλαο Πριούλη, διδάκτορα νομικής, με σαράντα συνοδούς. Το σύνολο των επιγραφών δημοσίευσε ο Δημήτρης Τσουγκαράκης στο Σύνταγμα Χαραγμάτων (Αθήνα 2015).