Ι.Ν. Αρχαγγέλου Μιχαήλ

Οι ντόπιοι εξακολουθούν να λένε "Κούνενι", όχι "Βάθη" — το όνομα άλλαξε επίσημα το 1957, αλλά, όπως παρατήρησε ήδη ο Λασσιθιωτάκης τη δεκαετία του '60, το παλιό όνομα δεν έχει εξαφανιστεί ούτε από τη μνήμη των ανθρώπων ούτε από τους χάρτες. Η εκκλησία βρίσκεται λίγο έξω από το χωριό, προς τα δυτικά, κοντά στο ρέμα. Οι ντόπιοι τη λένε επίσης "του Αστράτηγου". Το κτίσμα είναι λιτό στα όρια: μία απλή αίθουσα, 3 επί λίγο λιγότερο από 6 μέτρα, με ελαφριά απόκλιση του άξονα προς βορράν (περίπου 20°), κτισμένη από αργολιθοδομή. Απ' έξω τίποτα το ιδιαίτερο — όλη η ομορφιά είναι μέσα. Κι εκεί πράγματι αξίζει να σταθεί κανείς. Η οξυκόρυφη καμάρα φέρει δεκατρείς σκηνές από το Δωδεκάορτο και τον κύκλο του Πάθους — από τη Γέννηση ως την Ανάληψη — κι ανάμεσά τους μία πραγματικά σπάνια: το Θαύμα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στις Χώνες (Κολοσσαί της Φρυγίας). Ο θρύλος λέει για μια πηγή-ιερό που οι εθνικοί θέλησαν να πνίξουν, στρέφοντας πάνω της τα νερά δύο ποταμών — κι ο Μιχαήλ, χτυπώντας με το σκήπτρο του τον βράχο, άνοιξε ρωγμή και οδήγησε τα νερά κάτω από τη γη, σώζοντας το ιερό. Στη Βάθη ο ζωγράφος έδειξε μόνο έναν ποταμό αντί για δύο — η ίδια απλοποίηση απαντά στη Γκρατσάνιτσα (1321) και σε εικόνα της συλλογής Λοβέρδου, τέλη 13ου-αρχές 14ου αιώνα. Πάνω από την είσοδο έτρεχε κάποτε μεγάλη κτητορική επιγραφή σε όλο το πλάτος του τοίχου — κι ακριβώς εκεί ήταν η χρονολογία. Δυστυχώς, σε κάποια επισκευή του ξύλινου υπέρθυρου, καταστράφηκε ακριβώς αυτό το τμήμα. Για δεκαετίες, λοιπόν, η εκκλησία χρονολογούνταν μόνο συγκριτικά, "κατά προσέγγιση", στο πρώτο τέταρτο του 14ου αιώνα. Μόλις το 2018 η Θεοδώρα Ιωαννίδου, διαβάζοντας εκ νέου τα υπολείμματα της επιγραφής, αποκρυπτογράφησε κάτι που κανείς δεν είχε προσέξει πριν: την υπογραφή "Παγωμένου καὶ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Νικολάου" — του Παγωμένου και του γιου του Νικολάου. Είναι η μοναδική γνωστή περίπτωση όπου στην υπογραφή του εργαστηρίου δηλώνεται ρητά πως πρόκειται για πατέρα και γιο, κι όχι απλώς για δύο συνεργαζόμενους ζωγράφους. Το έτος, όπως προκύπτει από τη σωζόμενη ίνδικτο και από χάραγμα στο εξωτερικό υπέρθυρο: 1336/37. Δηλαδή: η εκκλησία ζωγραφίστηκε από μια οικογένεια, όχι απλώς από ένα εργαστήριο. Ωραία σκέψη, όταν στέκεσαι μέσα.