Ναός από τον κατάλογοΙ.Ν. Αρχαγγέλου ΜιχαήλΔείτε την καταχώριση →Αυτή η εκκλησία είναι καλά κρυμμένη, αυτό πρέπει να της το αναγνωρίσω. Την προσπερνάμε όταν πηγαίνουμε από τα Πλοκαμιανά προς το Βάθη, στην αριστερή πλευρά του δρόμου. Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να τη δεις από τον δρόμο, ούτε φαίνεται κάποιο ξεκάθαρο μονοπάτι. Πόσες φορές πέρασα από δίπλα της, έχω χάσει το μέτρημα. Όσο για το πόσες λέξεις διαφόρων διαμετρημάτων ειπώθηκαν στην πορεία, προτιμώ να μη θυμηθώ ούτε το διαμέτρημα ούτε τις ίδιες τις λέξεις. Πρέπει να σταματήσεις στην άκρη του δρόμου, να κολλήσεις σχεδόν πάνω στους θάμνους και ύστερα να ανοίξεις δρόμο μέσα από ακόμη περισσότερη βλάστηση, μέχρι που, μετά από λίγο, εμφανίζεται μπροστά σου ο όγκος της εκκλησίας. Στέκεται κρυμμένη κάτω από ένα μεγάλο, απλωμένο δέντρο.
Οι ντόπιοι εξακολουθούν να λένε «Κουνένι» και όχι «Βάθη». Η ονομασία άλλαξε επίσημα το 1957, αλλά, όπως είχε ήδη παρατηρήσει ο Λασσιθιωτάκης στο άρθρο του το 1962, το παλιό όνομα δεν εξαφανίστηκε ούτε από τη μνήμη των ανθρώπων ούτε από τους χάρτες. Την εκκλησία τη λένε επίσης «του Αστρατήγου» — του Αρχιστρατήγου, δηλαδή του Αρχηγού των Ουρανίων Δυνάμεων.
Απ’ έξω, τίποτε το ιδιαίτερο. Ένας απλός μονόχωρος ναός, λίγο μικρότερος από 6 επί 3 μέτρα, με τον άξονά του ελαφρώς στραμμένο προς τον βορρά κατά περίπου 20° — λιγότερο από τον γειτονικό Άγιο Γεώργιο, αλλά αρκετά ώστε να αναρωτιέται κανείς αν ο μάστορας είχε καν πρόχειρο ένα σχοινί μέτρησης. Οι τοίχοι και ο θόλος είναι χτισμένοι από αργολιθοδομή. Όλη η ομορφιά βρίσκεται στο εσωτερικό, και κυριολεκτικά αρχίζει από το κατώφλι. Ο καμαροσκέπαστος θόλος φέρει δεκατρείς σκηνές: από τη Γέννηση, τη Βάπτιση, τη Μεταμόρφωση, την Ανάσταση του Λαζάρου και την Είσοδο στα Ιεροσόλυμα, μέχρι τη Σταύρωση, την Ανάσταση και την Ανάληψη. Ολόκληρος ο εορτολογικός κύκλος, στριμωγμένος σε έναν μικρό, στενό χώρο που θα μπορούσε εύκολα να περάσει για αποθήκη εργαλείων, αν δεν υπήρχε αυτό που βρίσκεται πάνω από το κεφάλι σου.
Ανάμεσα σε αυτές τις δεκατρείς σκηνές υπάρχει μία πραγματικά σπάνια: το Θαύμα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στις Χώνες, στις Κολοσσές της Φρυγίας. Σύμφωνα με τον θρύλο, εκεί υπήρχε μια ιερή πηγή την οποία οι ειδωλολάτρες προσπάθησαν να κατακλύσουν, στρέφοντας προς αυτή τα νερά δύο ποταμών. Ο Μιχαήλ χτύπησε τον βράχο με τη ράβδο του, άνοιξε ένα χάσμα και οδήγησε τα νερά κάτω από τη γη, σώζοντας έτσι τον τόπο λατρείας. Ο ζωγράφος του Κουνενιού απέδωσε μόνο έναν ποταμό αντί για δύο. Η ίδια απλοποίηση εμφανίζεται στην τοιχογραφία της Γκρατσάνιτσα του 1321 και σε εικόνα της Συλλογής Λοβέρδου, από τα τέλη του 13ου και τις αρχές του 14ου αιώνα. Δεν πρόκειται λοιπόν για μια τυχαία συντόμευση κάποιου απρόσεκτου τεχνίτη, αλλά για μια παραλλαγή που κυκλοφορούσε στον βυζαντινό κόσμο σε συγκεκριμένη εποχή και με συγκεκριμένη μορφή — και αυτή ακριβώς η παραλλαγή έφτασε τελικά σε αυτό το μικροσκοπικό χωριό της δυτικής Κρήτης.
Πάνω από την είσοδο υπήρχε κάποτε μια μεγάλη κτητορική επιγραφή που εκτεινόταν σε όλο το πλάτος του δυτικού τοίχου, και ακριβώς εκεί βρισκόταν η χρονολογία. Σε κάποια επισκευή του ξύλινου υπερθύρου καταστράφηκε ακριβώς αυτό το τμήμα — το σημαντικότερο από ολόκληρη την επιγραφή. Για δεκαετίες, λοιπόν, ο ναός χρονολογούνταν συγκριτικά: από τον εικονογραφικό τύπο της Υπαπαντής, όπου ο Χριστός εξακολουθεί να βρίσκεται στην αγκαλιά της Παναγίας — τύπος που, σύμφωνα με την ταξινόμηση του Ξυγγόπουλου, δεν απαντά μετά τον 14ο αιώνα· από την ίδια παραλλαγή του Θαύματος στις Χώνες που εμφανίζεται και στη Γκρατσάνιτσα· και από τη ζωγραφική τεχνική, η οποία μοιάζει με εκείνη χρονολογημένων μνημείων της δυτικής Κρήτης, μεταξύ αυτών και έργων του ίδιου του Παγωμένου από τα έτη 1313–1331. Έτσι ο Λασσιθιωτάκης τοποθέτησε τις τοιχογραφίες, κατά προσέγγιση, στο πρώτο τέταρτο του 14ου αιώνα, χωρίς ακριβέστερη χρονολογία, γιατί απλώς δεν υπήρχε από πού να προκύψει.
Και έτσι θα είχε μείνει το πράγμα, αν δεν υπήρχε η Θεοδώρα Ιωαννίδου, η οποία το 2018, διαβάζοντας ξανά τα υπολείμματα της κατεστραμμένης επιγραφής, εντόπισε κάτι που κανείς προηγουμένως δεν είχε προσέξει. Την υπογραφή: «Παγωμένου καὶ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Νικολάου» — του Παγωμένου και του γιου του Νικολάου. Πρόκειται για τη μοναδική γνωστή περίπτωση όπου το εργαστήριο του Παγωμένου δηλώνει ρητά στην υπογραφή τη σχέση πατέρα–γιου, και όχι απλώς δύο ζωγράφους που εργ