Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου

Ο γείτονας του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, μια πέτρα βολή στο ίδιο χωριό — αλλά μισό αιώνα παλαιότερος και σήμερα σε πολύ χειρότερη κατάσταση. Το κτίσμα είναι επιμήκες, τραπεζοειδές, έντονα στραμμένο προς βορρά (περίπου 35°), κτισμένο από απλή αργολιθοδομή. Κάποια στιγμή η καμάρα κατέρρευσε και ξαναχτίστηκε με το ίδιο υλικό — αυτό φαίνεται σήμερα με γυμνό μάτι: κομμάτια του παλιού διακόσμου σώζονται πάνω στους θολίτες, εντοιχισμένα τυχαία, χωρίς καμία σχέση με την αρχική σύνθεση. Κάποτε υπήρχε εδώ και νάρθηκας προς τα δυτικά· σήμερα μόνο ένας ερειπωμένος τοίχος μαρτυρά την ύπαρξή του. Ο αρχιτεκτονικός τύπος — αίθουσα με αψιδώματα και στις δύο πλευρές — έχει μια εκπληκτικά μακρινή καταγωγή: ο Λασσιθιωτάκης, που περιέγραψε αυτή την εκκλησία το 1962, την ανάγει μέχρι τα βουνά του Τουρ Άμπντιν στη βόρεια Μεσοποταμία και στο αρμενικό Ani (7ος αιώνας). Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό είναι σοβαρά κατεστραμμένες, όχι όμως ομοιόμορφα. Οι σειρές αγίων σε προτομή πάνω από τα αψιδώματα — μεταξύ αυτών η «πεντάδα των μαρτύρων» από την Ασία (Ακίνδυνος, Πηγάσιος, Αφθόνιος και άλλοι) — σώζονται σήμερα μόνο ως σιλουέτες. Από το νότιο αψίδωμα, όπου κάποτε στεκόταν ολόσωμος ο Αρχάγγελος Μιχαήλ με πλούσιο σάκκο, έχει απομείνει λίγο. Η σκηνή της Προδοσίας όμως — που δείχνει μόνο τον ασπασμό του Ιούδα, χωρίς τη σύλληψη, κάτι σπάνιο από μόνο του — έχει διατηρηθεί εκπληκτικά καλά, ακόμα ευανάγνωστη παρά τα φθαρμένα πρόσωπα και φωτοστέφανα. Η μεγαλύτερη έκπληξη είναι η κόγχη του Ιερού: η κόγχη με την Παναγία τύπου Δεομένης και το μετάλλιο του Χριστού Εμμανουήλ βρίσκεται σε καλή κατάσταση, και η ζώνη από κάτω, με τους τέσσερις ιεράρχες να κρατούν ξεδιπλωμένα ειλητάρια, είναι μάλιστα το καλύτερα διατηρημένο τμήμα ολόκληρης της εκκλησίας — τα κείμενα στα ειλητάρια διαβάζονται ακόμα. Από τον Ευαγγελισμό στις παραστάδες της κόγχης σώζεται μόνο ο Αρχάγγελος Γαβριήλ· από τη Μαρία, μόλις η μισή μορφή. Και το σημαντικότερο: σε αντίθεση με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, όπου η κτητορική επιγραφή με τη χρονολογία καταστράφηκε σε κάποια επισκευή του υπέρθυρου, εδώ η χρονολογία επιβίωσε. Στην κόγχη του Ιερού, μια μικρή πλάκα 30 επί 17 εκατοστά: έτος 6792 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή 1284 — μία από τις παλαιότερες τέτοιες επιγραφές σε ολόκληρη την Κρήτη (Gerola: «sicuramente databile»). Κτήτορας ήταν ο ιερομόναχος Ιάκωβος, ο οποίος χρηματοδότησε από την τσέπη του τόσο την οικοδόμηση όσο και την αγιογράφηση. Μισό αιώνα πριν έρθουν ο Παγωμένος με τον γιο του στο ίδιο χωριό για να ζωγραφίσουν τη γειτονική εκκλησία με όλη τη λάμψη της παλαιολόγειας τέχνης, κάποιος άγνωστος, επαρχιακός ζωγράφος δούλευε εδώ για έναν μοναχό που ήθελε απλώς να χτίσει το εκκλησάκι του και να το στολίσει. Πρακτικές πληροφορίες: η εκκλησία παραμένει κατά καιρούς κλειδωμένη, η θέση του κλειδιού άγνωστη — η πρόσβαση είναι ακανόνιστη.