Ναός από τον κατάλογοΙ.Ν. Αγίου ΓεωργίουΔείτε την καταχώριση →Το Κουνένι έχει δύο εκκλησίες και, όπως αποδεικνύεται, δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες να αφηγηθεί. Για τον Αρχάγγελο Μιχαήλ έχω ήδη γράψει. Ένα εργαστήριο με όνομα, πατέρας και γιος, και μια χρονολογία που διαβάστηκε μόλις το 2018 μέσα από τα υπολείμματα μιας κατεστραμμένης επιγραφής. Τώρα ήρθε η ώρα για τον δεύτερο, λιγότερο εντυπωσιακό γείτονα, ο οποίος αποδεικνύεται κατά μισό αιώνα παλαιότερος και, κατά τη γνώμη μου, καθόλου λιγότερο ενδιαφέρων — ακόμη κι αν σήμερα χρειάζεται λίγη περισσότερη καλή θέληση για να το εκτιμήσει κανείς.
Αυτή η εκκλησία μου αντιστεκόταν για χρόνια. Δεν θυμάμαι πια πότε την επισκέφθηκα πρώτη φορά, αλλά πρέπει να ήταν πριν από καμιά δεκαριά χρόνια. Κλειστή. Τα επόμενα χρόνια, τα ίδια: κλειστή και κανείς δεν ήξερε πού βρίσκεται το κλειδί. Τέλος. Το κλειδί στα Χανιά, άγνωστο σε ποιον, και κάπου εκεί τελείωνε η συζήτηση. Φέτος περνούσα από εκεί χωρίς κανένα σχέδιο, στον δρόμο για το σπίτι. Σκέφτηκα: θα σταματήσω για λίγο, ούτε τον εξοπλισμό δεν θα πάρω μαζί μου. Και μπαμ. Η εκκλησία ανοιχτή. Έτσι έγραψα μερικά επιπλέον χιλιόμετρα, γιατί έπρεπε να γυρίσω πίσω για τη φωτογραφική μηχανή, αλλά άξιζε τον κόπο. Δεν ξέρω τι συνέβη, γιατί, ούτε ποιος φρόντισε να είναι ανοιχτή η εκκλησία. Σημασία έχει ότι τελικά τα κατάφερα.
Πρέπει να το πούμε καθαρά: αυτό που περιέγραψε ο Λασσιθιωτάκης το 1962 και αυτό που βρήκα εγώ σήμερα είναι, σε μεγάλο βαθμό, δύο διαφορετικές εκκλησίες. Η περιγραφή του γράφτηκε πριν από περισσότερα από εξήντα χρόνια, όταν οι τοιχογραφίες βρίσκονταν σαφώς σε καλύτερη κατάσταση. Σήμερα ένα μέρος από όσα εκείνος μπορούσε να διαβάζει και να αναγνωρίζει βήμα προς βήμα είναι δύσκολο να αποκρυπτογραφηθεί. Όπως αποδεικνύεται όμως, όχι τα πάντα.
Ο Άγιος Γεώργιος βρίσκεται στη συνοικία Βαϊδιανά, σε απόσταση αναπνοής από την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. Το κτίσμα είναι επίμηκες, κάπως στραβό, και ο άξονάς του αποκλίνει περίπου 35° προς τον βορρά. Πολύ περισσότερο από τον γειτονικό ναό, λες και εδώ κάποιος νοιαζόταν ακόμη λιγότερο για τη γεωμετρία. Κάποια στιγμή η καμάρα κατέρρευσε και ξαναχτίστηκε με τις ίδιες πέτρες, και αυτό φαίνεται ακόμη και σήμερα με γυμνό μάτι, χωρίς καμία ειδική γνώση. Πάνω σε μεμονωμένους λίθους έχουν σωθεί τμήματα της παλιάς ζωγραφικής διακόσμησης, ξαναχτισμένα μέσα στον τοίχο εντελώς τυχαία. Στο εσωτερικό δημιουργούν κάτι σαν παζλ. Ένα θλιβερό παζλ, για να είμαστε ειλικρινείς.
Ο τύπος της μονόχωρης αίθουσας, στον οποίο ανήκει ο συγκεκριμένος ναός, έχει αρκετά παλιά καταγωγή. Ο Λασσιθιωτάκης τον ανάγει στη βόρεια Μεσοποταμία, στα βουνά του Tur Abdin, όπου τέτοια κτίσματα είναι συνηθισμένα και σχηματίζουν, όπως το διατύπωσε πολύ όμορφα, έναν «συμπαγή αρχιτεκτονικό πυρήνα ομοιογενούς χαρακτήρα». Αναφέρει επίσης το παράδειγμα του αρμενικού Ανί, όπου παρόμοια κτίσματα χρονολογούνται ήδη από το 622. Και μόνο αυτό είναι συναρπαστικό: πώς μια τεχνική αρχιτεκτονική λεπτομέρεια, η διάταξη των κόγχων, ένας τρόπος κατασκευής, μπορεί να ταξιδέψει μισό κόσμο και ύστερα να εμφανιστεί σε κάποιο χωριό του κρητικού εσωτερικού, ξεχασμένο από τον Θεό και τους ανθρώπους.
Στο εσωτερικό του ναού η εικόνα είναι δύσκολο να ταξινομηθεί με απόλυτη βεβαιότητα. Πάνω από τις κόγχες υπάρχουν προτομές αγίων, τους οποίους ο Λασσιθιωτάκης ταύτιζε με τους «πέντε μάρτυρες» από την Ασία: τον Ακίνδυνο, τον Πηγάσιο, τον Αφθόνιο και τους υπόλοιπους. Σήμερα είναι λιγότερο ορατοί και δυσκολότερο να διαβαστούν. Όλα είναι περισσότερο φθαρμένα και σαφώς χειρότερα διατηρημένα. Έχει κανείς την εντύπωση ότι ο Λασσιθιωτάκης περιέγραφε έναν ναό σε πολύ καλύτερη κατάσταση. Δυστυχώς.
Η σκηνή της Προδοσίας που περιγράφει ο Λασσιθιωτάκης, όπου παρουσιάζεται μόνο η στιγμή του φιλιού και όχι η σύλληψη του Χριστού, με εξέπληξε πολύ ευχάριστα. Ναι, η εικόνα είναι έντονα φθαρμένη, αλλά η τοιχογραφία εξακολουθεί να αφηγείται τη σκηνή με όλη της τη δύναμη και η σύνθεση παραμένει αναγνώσιμη. Η μόνη παραφωνία είναι το ξύλινο τέμπλο, το οποίο κάποιος «ενσωμάτωσε» βάναυσα περίπου στο κέντρο της σκηνής, καταστρέφοντας οριστικά το μεσαίο τμήμα της τοιχογραφίας. Είναι μια θλιβερή εικόνα που συναντάμε σε πολλές κρητικές εκκλησίες. Πλήρης έλλειψη αισθητικής: ένα τέμπλο κυριολεκτικά καρφωμένο μέσα στη ζωγραφική παράσταση, αυλάκια χαραγμένα βίαια πάνω στις τοιχογραφίες για ηλεκτρικά καλώδια ή ένα καρφί χτυπημένο στο μέτωπο ενός ιεράρχη για να κρεμαστεί μια εικόνα.
Η μεγαλύτερη έκπληξη αποδείχθηκε η αψίδα. Η ίδια η κόγχη, με την Παναγία στον τύπο της Οράντας, με μετάλλιο του Χριστού Εμμανουήλ στο στήθος και δύο αρχαγγέλους στα πλάγια, έχει σωθεί αρκετά καλά· τα χρώματα και τα περιγράμματα παραμένουν καθαρά. Και η ζώνη ακριβώς από κάτω, με τέσσερις ιεράρχες που κρατούν ανοιγμένα ειλητάρια, είναι ίσως το καλύτερα διατηρημένο τμήμα ολόκληρου του ναού: τα κείμενα πάνω στα ειλητάρια μπορούν ακόμη να διαβαστούν, τα πρόσωπα παραμένουν καθαρά και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για το ποιος είναι ποιος. Το ακριβώς αντίθετο από αυτό που περίμενα βλέποντας την υπόλοιπη κατάσταση του κτιρίου.
Δεν είχα την ίδια τύχη με τον Ευαγγελισμό στα πλάγια της αψίδας. Την ίδια σκηνή που ο Λασσιθιωτάκης χαρακτήρισε ως μία από τις ομορφότερες του ναού. Από ολόκληρη τη σύνθεση έχει σωθεί μόνο ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, ακόμη καθαρά ορατός, με τα φτερά ανοιγμένα σαν να ετοιμάζεται να πετάξει. Στην άλλη πλευρά, εκεί όπου θα έπρεπε να βρίσκεται η Παναγία, έχει απομείνει μόλις η μισή μορφή — και ακόμη κι αυτή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Μια όμορφη σκηνή ακρωτηριάστηκε σχεδόν ακριβώς στη μέση.
Και τώρα φτάνουμε στην ουσία όλης της ιστορίας, γιατί αυτό, ευτυχώς, επέζησε ολόκληρο. Στον Αρχάγγελο Μιχαήλ η κτητορική επιγραφή καταστράφηκε βάναυσα κατά τη διάρκεια κάποιας επισκευής στο υπέρθυρο και η χρονολογία χάθηκε για πάντα. Εδώ η χρονολογία σώθηκε. Στην κόγχη της αψίδας, ακριβώς κάτω από την Παναγία, υπάρχει μια μικρή πλάκα 30 επί 17 εκατοστά, με μαύρα γράμματα σε λευκό φόντο: έτος από κτίσεως κόσμου 6792, δηλαδή 1284. Ο Gerola τη χαρακτήρισε «sicuramente databile» — ασφαλώς χρονολογημένη — και μία από τις παλαιότερες επιγραφές αυτού του τύπου σε ολόκληρη την Κρήτη. Κτήτορας ήταν ο ιερομόναχος Ιάκωβος, ο οποίος χρηματοδότησε από την τσέπη του τόσο την οικοδόμηση όσο και τη ζωγράφιση του ναού.
Μισό αιώνα πριν έρθουν ο Παγωμένος και ο γιος του στο Κουνένι για να ζωγραφίσουν τη γειτονική εκκλησία με όλη την παλαιολόγεια μεγαλοπρέπεια, κάποιος άγνωστος επαρχιώτης ζωγράφος εργαζόταν εδώ για έναν μοναχό που ήθελε απλώς να χτίσει τη μικρή του εκκλησία και να τη διακοσμήσει. Σήμερα η κατάσταση διατήρησης είναι εξαιρετικά άνιση, λες και ο χρόνος και η υγρασία μεταχειρίστηκαν κάθε τμήμα του ναού με διαφορετικό μέτρο. Ο ναός φθαρμένος, αλλά ακόμη αναγνώσιμος. Η αψίδα με τους ιεράρχες διατηρημένη καλύτερα από οτιδήποτε άλλο στο κτίριο. Ο Ευαγγελισμός χαμένος κατά το ήμισυ. Και στη μέση όλων αυτών μια ακριβής επιγραφή, που δεν υποχώρησε ούτε στους ανθρώπους ούτε στον χρόνο και επιμένει να διατηρεί το όνομα του ανθρώπου που κάποτε έχτισε εδώ κάτι.
Το 1284 ο Δάντης είναι δεκαεννέα ετών. Ο Μάρκο Πόλο δεν έχει ακόμη επιστρέψει από το ταξίδι του στην Ασία. Ο Κολόμβος θα κάνει την ανακάλυψή του περισσότερα από διακόσια χρόνια αργότερα. Την ίδια στιγμή, κάπου στο κρητικό εσωτερικό, ένας ανώνυμος ζωγράφος ανακατεύει χρωστικές και ζωγραφίζει τις πρώτες τοιχογραφίες αυτής της εκκλησίας. Έχουν περάσει σχεδόν 750 χρόνια, κι ένας άνθρωπος του οποίου η ζωή ήταν ένα σύντομο επεισόδιο του 13ου αιώνα εξακολουθεί να ζει στον τοίχο αυτής της εκκλησίας.