Kościół z kataloguKościół Agios GeorgiosZobacz wpis w katalogu →
Kouneni ma dwa kościoły i, jak się okazuje, dwie zupełnie różne historie do opowiedzenia. O Archaniele Michale już pisałem. Warsztat z nazwiskiem, ojciec i syn, data odczytana dopiero w 2018 roku z resztek zniszczonej inskrypcji. Teraz czas na tego drugiego, mniej efektownego sąsiada, który akurat okazuje się starszy o pół wieku i, moim zdaniem, wcale nie mniej interesujący, nawet jeśli dziś trzeba więcej dobrej woli, żeby to docenić.
Ten kościół bronił się przede mną całe lata. Nie pamiętam już, kiedy odwiedziłem go pierwszy raz, ale było to pewnie jakieś 10 lat temu. Zamknięty. W kolejnych latach to samo: zamknięty i nikt nie wie, gdzie jest klucz. Koniec, kropka, klucz w Chanii, nie wiadomo u kogo, i tyle w temacie. W tym roku przejeżdżałem obok, bez planu, w drodze do domu. Pomyślałem sobie: zatrzymam się na chwilę, nawet sprzętu nie wezmę. I bum. Kościół otwarty. W ten sposób narobiłem kilometrów, bo trzeba było wrócić po aparat, ale warto było. Nie wiem, co się stało, dlaczego i kto sprawił, że kościół był otwarty. Ważne, że w końcu się udało.
Musimy powiedzieć sobie szczerze: to, co opisał Lassithiotakis w 1962 roku, i to, co zastałem na miejscu, to w dużej mierze dwa różne kościoły. Jego opis powstał sześćdziesiąt kilka lat temu, kiedy malowidła były wyraźnie w lepszym stanie. Dziś część z tego, co czytał i rozpoznawał krok po kroku, jest trudna do odcyfrowania. Jak się jednak okazuje, wcale nie wszystko.
Agios Georgios stoi w dzielnicy Vaïdiana, rzut kamieniem od kościoła Archanioła Michała. Budynek jest wydłużony, trochę skrzywiony, a jego oś odchyla się o jakieś 35° w stronę północy. To dużo więcej niż u sąsiada, jakby ktoś tutaj jeszcze mniej przejmował się geometrią. Sklepienie w pewnym momencie się zawaliło i zostało odbudowane tym samym kamieniem, i to akurat widać do dziś gołym okiem, bez żadnej wiedzy specjalistycznej. Na kamiennych blokach zachowały się fragmenty dawnej dekoracji malarskiej, wmurowane z powrotem zupełnie przypadkowo. Tworzy to wewnątrz coś w rodzaju puzzli. Smutnych puzzli, powiedzmy sobie szczerze.
Typ halowy, którego ten kościół jest reprezentantem, ma dość stary rodowód. Lassithiotakis wywodzi go z północnej Mezopotamii, z gór Tur Abdin, gdzie takie budowle są częste i tworzą, jak to pięknie ujął, „zwarty architektoniczny rdzeń o jednorodnym charakterze”. Przywołuje też przykład ormiańskiego Ani, gdzie podobnego typu budowle datowane są już na 622 rok. To samo w sobie jest fascynujące: jak techniczny, architektoniczny detal, układ nisz, konstrukcja, potrafi przelecieć pół świata i później widzimy go w jakiejś zapomnianej przez Boga i ludzi wiosce w kreteńskim interiorze.
W środku świątyni mamy obraz trudny do jednoznacznej klasyfikacji. Nad niszami popiersia świętych, których Lassithiotakis identyfikował jako „piątkę męczenników” z Azji: Akindynosa, Pegasiosa, Aftoniosa i pozostałych. Dziś są słabiej widoczne i trudne do odczytania. Wszystko jest bardziej zatarte i wyraźnie gorzej zachowane. Ma się wrażenie, że Lassithiotakis opisywał dużo lepszy stan kościoła. Niestety.
Opisywana przez Lassithiotakisa scena zdrady, pokazująca wyłącznie moment pocałunku, bez pojmania Chrystusa, mocno mnie zaskoczyła in plus. Owszem, obraz jest mocno zatarty, ale nadal fresk opowiada scenę z pełną mocą, a kompozycja jest czytelna. Jedyny zgrzyt to drewniany ikonostas, który ktoś brutalnie „wkomponował” mniej więcej w środek sceny, niszcząc bezpowrotnie środkową część malowidła. Jest to smutny obrazek, który widzimy w wielu kreteńskich kościołach. Całkowity brak wyczucia: ikonostas dosłownie wbity w środek malowidła, brutalnie wyryte rowki na instalację elektryczną czy gwóźdź wbity w czoło hierarchy, żeby powiesić ikonę.
Największą niespodzianką okazała się absyda. Sama koncha z Matką Bożą typu Orantki, z medalionem Chrystusa Emmanuela na piersi i dwoma archaniołami po bokach, zachowała się całkiem dobrze, kolory i kontury wciąż są wyraźne. A strefa poniżej, z czterema hierarchami trzymającymi rozwinięte eiletony, jest wręcz najlepiej zachowanym fragmentem całego kościoła: teksty na zwojach da się odczytać, twarze są ostre, żadnych wątpliwości co do tego, kto jest kim. Kompletne zaprzeczenie tego, czego się spodziewałem po reszcie budynku.
Nie miałem tyle szczęścia ze Zwiastowaniem na ościeżach absydy. Tym samym, które Lassithiotakis nazwał jedną z najpiękniejszych scen w kościele. Z całej kompozycji ocalał tylko Archanioł Gabriel, dobrze widoczny, ze skrzydłami rozłożonymi jak do lotu. Po drugiej stronie, tam, gdzie powinna być Maria, zostało zaledwie pół postaci — i nawet ta połowa jest w kiepskim stanie. Ładna scena została okaleczona dokładnie w połowie.
I teraz clou całej sprawy, bo to akurat przetrwało w całości. W Archaniele Michale inskrypcja fundacyjna została brutalnie zniszczona przy jakiejś naprawie nadproża i data przepadła na zawsze. Tutaj data przetrwała. W konsze absydy, tuż pod Matką Bożą, mała płytka 30 na 17 centymetrów, czarne litery na białym tle: rok od stworzenia świata 6792, czyli 1284. Gerola nazwał ją „sicuramente databile” — pewnie datowalną i jedną z najstarszych tego typu inskrypcji na całej Krecie. Fundatorem był hieromnich Jakub, który sfinansował z własnej kieszeni i budowę, i malowanie.
Pół wieku przed tym, nim Pagomenos z synem przyjechali do Kouneni malować sąsiedni kościół z pełnym paleologowskim rozmachem, jakiś nieznany, prowincjonalny malarz pracował tutaj dla mnicha, który chciał tylko postawić swój kościółek i go ozdobić. Dziś stan zachowania jest w tym miejscu wyjątkowo nierówny, jakby czas i wilgoć potraktowały każdą część kościoła inną miarą. Naos przetarty, ale wciąż czytelny. Absyda z hierarchami zachowana lepiej niż cokolwiek innego w budynku. Zwiastowanie stracone w połowie. A pośrodku tego wszystkiego precyzyjna inskrypcja, która nie ustąpiła nikomu i niczemu i uparcie przechowuje imię człowieka, który kiedyś coś tutaj zbudował.
W 1284 roku Dante ma 19 lat, Marco Polo jeszcze nie wrócił ze swojej podróży do Azji. Kolumb dokona swojego odkrycia za ponad 200 lat. W tym samym czasie, gdzieś w kreteńskim interiorze, jakiś bezimienny malarz miesza pigmenty i maluje pierwsze freski w tym kościele. Minęło prawie 750 lat, a człowiek, którego życie było krótkim epizodem XIII wieku, nadal żyje na ścianie tego kościoła.