Kościół z kataloguKościół Archangelos MichailZobacz wpis w katalogu →Ten kościół jest dobrze ukryty, nie powiem złego słowa. Mijamy go, kiedy jedziemy z Plokamiany do Vathi, po lewej stronie. Problem w tym, że nie ma szans zobaczyć go z drogi, a i nie widać żadnej wyraźnej ścieżki. Ile razy przejechałem obok, nie zliczę. Ile wyrazów różnego kalibru padło, wolę nie wspominać ani kalibru, ani samych wyrazów. Trzeba się zatrzymać na poboczu, przykleić do chaszczy, później przedrzeć się przez kolejne zarośla, aby po chwili zobaczyć bryłę kościoła. Stoi ukryta pod dorodnym, rozłożystym drzewem.
Miejscowi wciąż mówią "Kouneni", nie "Vathi". Nazwa zmieniła się urzędowo w 1957 roku, ale jak zauważył już Lassithiotakis w swoim artykule z 1962 roku, stara nazwa nie zniknęła ani z pamięci ludzi, ani z map. Kościół nazywają też "tou Astratigou", Wodza [Niebieskich Zastępów].
Z zewnątrz nic specjalnego. Jedna prosta sala, niecałe 6 na 3 metry, z lekkim skosem osi w stronę północy jakieś 20°, mniej niż u sąsiedniego Agios Georgios, ale i tak wystarczająco, żeby się zastanawiać, czy budowniczy w ogóle miał sznur mierniczy pod ręką. Ściany i sklepienie z kamienia łamanego. Cała uroda jest w środku, i to dosłownie od progu. Sklepienie kolebkowe niesie trzynaście scen: od Narodzin, przez Chrzest, Przemienienie, Wskrzeszenie Łazarza, Wjazd do Jerozolimy, po Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie. Cały kanon świąt, w jednym, ciasnym pomieszczeniu, które można by pomylić z komórką na narzędzia, gdyby nie to, co ma nad głową.
A wśród tych trzynastu scen jest jedna naprawdę rzadka, Cud Archanioła Michała w Chone, w Kolossai we Frygii. Legenda mówi o źródle-sanktuarium, które poganie próbowali zatopić, kierując na nie wody dwóch rzek. Michał uderzeniem berła otworzył w skale rozpadlinę i skierował wody pod ziemię, ratując miejsce kultu. Malarz z Kouneni pokazał tylko jedną rzekę zamiast dwóch. To samo uproszczenie widać na malowidle w Gračanicy z 1321 roku i na ikonie ze zbioru Loverdou z przełomu XIII i XIV wieku. Nie jest to więc jakiś przypadkowy skrót myślowy nieuważnego rzemieślnika, tylko wariant, który krążył po bizantyjskim świecie w konkretnym momencie i konkretnej formie i akurat ten wariant trafił do tej maleńkiej wioski w zachodniej Krecie.
Nad drzwiami wejściowymi biegła kiedyś duża inskrypcja fundacyjna, na całą szerokość ściany zachodniej i to właśnie tam była data. Przy jakiejś naprawie drewnianego nadproża zniszczono akurat ten fragment, najważniejszy z całego napisu. Przez dekady kościół datowano więc metodą porównawczą: typ ikonograficzny Hypapanti (jeszcze z Chrystusem na rękach Marii, co według klasyfikacji Xyngopoulosa nie występuje po XIV wieku), ten sam wariant Cudu w Chone co w Gračanicy, i technika malarska zbliżona do datowanych zabytków zachodniej Krety, w tym do prac samego Pagomenosa z lat 1313–1331. Lassithiotakis umieścił więc te malowidła "na oko" w pierwszej ćwierci XIV wieku, bez dokładniejszej daty, bo dokładniejszej po prostu nie było skąd wziąć.
I tak by zostało, gdyby nie Theodora Ioannidou, która w 2018 roku, na nowo czytając resztki zniszczonej inskrypcji, znalazła coś, czego nikt wcześniej nie zauważył. Podpis "Παγωμένου καὶ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Νικολάου", Pagomenosa i jego syna Nikolaosa. To jedyny znany przypadek, w którym warsztat Pagomenosa wprost deklaruje w podpisie relację ojciec–syn, a nie tylko dwóch współpracujących malarzy. Rok, doliczony na podstawie zachowanej indykcji i grafitto na zewnętrznym nadprożu: 1336/37.
Czyli pół wieku spekulacji o "pierwszej ćwierci XIV wieku" skończyło się jednym, precyzyjnym odczytem i przy okazji ujawniło coś, o czym Lassithiotakis nie miał pojęcia: że stoi tu dzieło rodzinnego warsztatu, nie tylko anonimowego "kręgu Pagomenosa". Ojciec i syn, malujący razem kościółek dla wioski, która pół wieku wcześniej postawiła sobie już jeden kościół. O tym drugim, starszym i dziś dużo mocniej zniszczonym, jeszcze tu napiszę, bo ma własną historię, wcale nie mniej ciekawą.