Σημειώσεις πεδίου και κείμενα για τις εκκλησίες της Κρήτης: τις τοιχογραφίες, τους ζωγράφους, τις επιγραφές και τους ανθρώπους γύρω τους.
Kandia, rok 1566. Pewien młody malarz postanawia sprzedać obraz, a kupca szuka w dość nietypowy sposób: organizuje loterię. Potrzebuje na to zgody weneckich władz i dlatego ślad po całym przedsięwzięciu trafia do archiwów. Ot, jeszcze jedna historia z życia dawnej Krety. Tyle że od tego niepozornego dokumentu zaczyna się opowieść, która zaprowadzi nas z Kandii przez Wenecję i Rzym, a potem jeszcze dalej.
Όταν ένας γνήσιος Κρητικός χάσει κάτι, δεν αρχίζει να ψάχνει στα απολεσθέντα ούτε κάνει ανάρτηση σε κάποια τοπική ομάδα του Facebook. Ο γνήσιος Κρητικός πηγαίνει στην κουζίνα και αρχίζει να φτιάχνει μια πίτα, τη φανουρόπιτα.
Υπάρχει μια στιγμή, όταν κοιτάζεις μια παλιά τοιχογραφία, κατά την οποία το μάτι γνωρίζει ήδη περισσότερα απ’ όσα έχει προλάβει να ονομάσει ο νους. Στην αρχή βλέπεις μόνο ένα οβάλ σχήμα — φωτεινό, πυρακτωμένο, ξεκάθαρα στο κέντρο — και μια μορφή στα λευκά, που στέκεται μέσα του τόσο ήρεμα, σαν να ήταν το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο να στέκεσαι στο κέντρο μιας έκρηξης φωτός. Μόνο ύστερα από λίγο έρχεται η αναγνώριση: δεν πρόκειται για μία σκηνή, αλλά για τρεις σκηνές ταυτόχρονα, ζωγραφισμένες στον ίδιο τοίχο, από το ίδιο χέρι, ανάμεσα στα ίδια πρόσωπα — μόνο που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές στιγμές του χρόνου, τις οποίες ο ζωγράφος, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, ένωσε σε μία εικόνα.
Η ιστορία ενός αγίου που δεν έχτιζε εκκλησίες και δεν έκανε θαύματα. Έχτιζε κοινότητες που άντεξαν χίλια χρόνια.
Στις 29 Μαΐου 1453 η Κωνσταντινούπολη έπεσε. Για πολλούς αυτό σήμαινε το τέλος του βυζαντινού κόσμου. Για την Κρήτη όμως ήταν η αρχή μιας εξαιρετικής περιόδου πνευματικής, καλλιτεχνικής και πολιτιστικής ακμής.
Σε ξεχασμένα ξωκλήσια της Κρήτης, δίπλα σε εικόνες και κεριά, κρέμονται ασημένια τάματα, παιδικά παπουτσάκια, πατερίτσες και μπαστούνια. Δεν είναι διακοσμητικά. Είναι υλικά ίχνη από παρακλήσεις, φόβους, ευγνωμοσύνη και ελπίδα — μικρά έντυπα αιτήσεων προς τον ουρανό.
Στην Κρήτη οι πολιτισμοί έρχονταν και έφευγαν. Οι Μινωίτες, οι Μυκηναίοι, οι Ρωμαίοι, οι Βενετοί και οι Οθωμανοί άφησαν πίσω τους παλάτια, τείχη, γραφές, πολέμους και φόρους. Οι γάτες τα παρακολουθούσαν όλα από ζεσταμένους στον ήλιο τοίχους — και έμειναν.
Το καλοκαίρι του 1347, ένα πλοίο από την Κωνσταντινούπολη έφτασε στο λιμάνι του Χάνδακα. Έφερνε κάτι που κανείς δεν περίμενε: την πανώλη, η οποία θα σάρωνε τη μεσαιωνική Κρήτη, τις πόλεις, τα χωριά, τα λιμάνια, τις διαθήκες και τη θρησκευτική της φαντασία.
Η εικόνα της Βάπτισης του Κυρίου δεν δείχνει το βάπτισμα με την έννοια με την οποία το παρουσιάζει η ευαγγελική αφήγηση. Δεν διηγείται μια ιστορία· συμπυκνώνει θεολογία. Σε μία εικόνα συγκεντρώνει τη στιγμή κατά την οποία ο ουρανός ανοίγει, η ύλη αγιάζεται, το χάος υποχωρεί και ο κόσμος — από τους αγγέλους μέχρι τον ποταμό Ιορδάνη — αναγνωρίζει τον Δημιουργό του. Κάθε λεπτομέρεια αυτής της σκηνής είναι μια ακριβής πρόταση ειπωμένη με εικόνα. Αν κοιτάξουμε προσεκτικά, δεν βλέπουμε ένα επεισόδιο από τη ζωή του Ιησού, αλλά μια εικόνα της νέας δημιουργίας.
Στην Κρήτη είναι πιο εύκολο να πέσεις πάνω σε μια εικόνα του Αγίου Γεωργίου παρά σε αυτοκίνητο χωρίς βαθούλωμα. Είναι στους τοίχους των χωριατικών εκκλησιών, δίπλα σε παλιούς δρόμους, σε μέρη μακριά από πόλεις και τα τείχη τους. Δεν πολεμά πάντα τον δράκο· συχνότερα απλώς είναι εκεί — άγρυπνος, παρών, έτοιμος να επέμβει. Αυτό το δοκίμιο δεν μιλά για έναν άγιο της «παραμυθίας», αλλά για μια μορφή προστασίας σε έναν κόσμο που επί αιώνες ζούσε στη σκιά πραγματικών απειλών: πειρατών, πολέμων, αρπαγών και αιφνίδιου θανάτου.
Για το πώς ζωγραφιζόταν ο Παράδεισος στην Κρήτη — και γιατί εξακολουθεί να μας αφορά.
Η ομορφιά αυτού του τοπίου εύκολα σκεπάζει το γεγονός ότι υπήρξε μάρτυρας γεγονότων πιο κοντινών σε αρχαία τραγωδία παρά σε καλοκαιρινή αφήγηση.
Στους κρητικούς ναούς η μορφή του Παντοκράτορα δεν αφηγείται μια ιστορία – καθιερώνει μια σχέση όπου ο άνθρωπος παύει να είναι το κέντρο και ο Θεός ανακτά τη θέση Του πάνω από τον κόσμο.